Arxadan vurulan güllə

1920-ci ilin iyun gecəsi idi. Tiflisin kerosin lampaları ilə işıqlanan köhnə, kimsəsiz küçəsi par-parıldayırdı. Yağış yenicə kəsmişdi, amma binaların damından tökülən su damcıları yerdəki palçıq gölməçələrinə dəyib ritmik səs çıxarırdı.

Faytondan bir kişi düşdü. Əynində o dövrün dəbinə uyğun yüngül, açıq rəngli kətan kostyum, içərisindən isə yaxası yüngülcə açıq ipək köynək var idi. Kostyumunun parıltısı lampanın solğun işığında seçilirdi. Addımlarını sərbəst, heç yerə tələsmədən, özündənəmin şəkildə qoyurdu.

Qəfildən qaranlıq döngədən üç nəfər silahlı çıxdı. Başçılarlı köhnə çar qusarlığından qalma qudurğanlığını indi bolşevik mundirinin altında gizlədən komissar Smirnov idi. Əlini kəmərindəki "Mauzer"in taxta qabına qoyub ucadan gülümsədi.

Naməlum isə gələnlərə tərəf baxmadı da. Addımlarını yavaşlatmadan yanlarından keçib getmək istədi.

Smirnov birdən ucadan qəhqəhə çəkdi, səsi boş küçədə əks-səda verdi:

— Noldu, cənab? — Smirnov rusca qışqırdı. — Dayan görək! Noldu sizin o iyirmi üç aylıq oyuncaq Cümhuriyyətinizə? Parisdə, Londonda bəy balası kimi gəzmək asan idi, hə? Hanı bəs o ingilisləriniz, hanı fransızlarınız? Gəlib xilas eləsinlər də sizi! Başa düşündə qanunları daha biz yazırıq biz!

Kişi ayaq saxladı. Yavaş-yavaş arxasını döndü. Elə bir soyuqqanlılıqla, elə bir yuxarıdan aşağı baxışla Smirnova baxdı ki, komissarın üzündəki o qudurğan gülüş bircə saniyədə yox oldu. Cibindən gümüş portsiqarını çıxartdı, çox sərbəst bir hərəkətlə siqaretini yandırdı. Tüstünü havaya üfürüb dedi:

— Sən ingilisləri, fransızları boş ver. Sən mənə onu de görək, o hökumətiniz sənə bircə dənə düz-əməlli çəkmə verə bilməyib? Ayağındakı o cırıq çəkmələrlə gəlib burda dövlətdən danışırsan. Sizin Rusiya imperiyanız Bakının bircə quyusunun neftinə görə gəlib bizim ayağımıza düşmədimi? İndi üç-dörd dənə ac-yalavac əsgərlə şəhərə girmisiniz deyə elə bilirsiniz hər şey bitti? Mən bu şəhərdə qanun yazanda sən hələ quberniya idarəsində kağız daşıyırdın.

Smirnovun sifəti qəfildən qəddarlaşdı, gözbəbəkləri daraldı. Addımlarını bərk-bərk ataraq gəlib düz onun qabağında dayandı. Nəfəsi tütün və ucuz araq iyi verirdi.

— Sən çox dik danışırsan, ha bəy balası, — Smirnov pıçıldadı, səsi quduzlaşmışdı. — Sizin Cümhuriyyət dediyiniz bir kağız parçası idi, biz də o kağızı cırıb atdıq. Həm də sən kim olmusan axı. Sən sadəcə cibində pulu olan bir qaçqınsan mənim üçün.

Kişinin boğazında o qədər ağır, o qədər boğazdan çıxmayan sözlər, söyüşlər düyünləndi ki... Öz qurub-yaratdığı dövlətin, millətin namusunu belə bir gəlmə rusun ayaqlar altına atmaq istəməsi içəridən parçalayırdı onu. Amma sındırmadı özünü. Üzünə acı, istehzalı bir təbəssüm qondurub Smirnovun düz gözlərinin içinə baxdı:

— Cırıb ata bilərsiniz, Smirnov. Amma bir şeyi unudursan axı...Unudursan ki, o kağızı milyon dəfə cır nə xeyri? Tarixi ki, silə bilmərsən. Mən və mənim kimilər ölsə də əsas odur ki, bu millət bir dəfə o azadlığın dadını gördü. İndi get ağalarına de ki, Nazir dedi ki, biz sizin o saxta məhkəmənizdən də, o qanlı qırmızı ordunuzdan da böyükük.

Smirnov geri çəkildi. Əlini qaldırıb arxadakı küncdə gizlənən erməni terrorçuya işarə verdi.

İki dənə ağır atəş səsi boş küçəni parçaladı.

"Pax! Pax!"

Güllələr kişinin kürəyindən girib sinəsini deşdi. Əlindəki siqaret palçığın içinə düşdü, közü yavaşca söndü. Boğazında boğulan o son nəfəs elə oradaca qaldı. Addımları sındı, yavaşca soyuq küçənin daşları üstünə sərildi. Ağappaq köynəyinin üstünə axan isti qan palçığa qarışdı.

Smirnov irəli yeridi. Yerdə can verən bədənin baş ucunda dayandı. Sifətinə iyrənc bir lağlağı ifadə verib ucadan qəhqəhə çəkdi:

— Həə, nazir hə?! — Smirnov çəkməsinin ucu ilə onun çiynini itələyib qəhqəhəsini böyütdü. — Ax Xoyski, Xoyski... Nazir yox bir! Sən harda görmüsən ki, naziri küçə itləri kimi belə kimsəsiz tində leşini atsınlar?

Smirnov cibindən çıxartdığı kirli, tütün qoxulu dəsmalla "Mauzer"in lüləsini sildi. Yerdə uzanan hərəkətsiz bədənə bir qədər həsəd, bir qədər də qorxu qarışıq nəzərlərlə baxıb, soyuqca gülümsədi:

— Bilirsən, biz tərəflərdə mənə deyəndə inanmırdım... Amma düzü, siz azərbaycanlıları ancaq belə arxadan vurub yıxmaq olar.

Smirnov dərindən nəfəsini dərib, gözlərini qaranlığa zilləyərək cümləsini tamamladı:

— Yoxsa sizinlə üz-üzə gələndə adam gərək yüz dəfə öz kişiliyini sorğulasın.

Cəsədin cibindən yerə düşmüş o gümüş portsiqarı palçığın içindən çırpıb öz cibinə qoydu, tüpürcəyini isə Fətəli xanın qanlı köynəyinə atdı.

— Gedək, — dedi yoldaşlarına. — Bu gecəlik bu qədər bəsdir.

Yağış isə yenidən sürətləndi. Səmadan süzülən təmiz su damcıları yerdəki o qandan qırmızı gölməçəni yuyur, Smirnovun ayaq izlərində qalan o çirkin palçığı isə bütün Tiflisə yayırdı.

Elay İsmayılov-Böyük kişi olasan, Vidadi

Elay İsmayılov

Böyük kişi olasan, Vidadi

Kimə yaxud nəyə oxşadığımı soruşsanız - səsimə oxşayıram. Eynən onun kimiyəm. Görünmürəm, hiss olunmuram, amma varam. Nə səsimi görə bilirəm, nə özümü, ancaq hər ikisinin var olduğunu bilirəm. Səsimi də yalnız özüm eşidirəm. Xırıltılı, sakit, bəzən də titrəyən.

Hər şey gecəyarısı ağrıdan oyanmağımdan sonra başladı. Əslində hər şeyin o an bitdiyini desəydim daha düzgün olardı. Kürəyim yanırdı. Sanki içimə kömür doldurub maşa ilə qarışdırırdılar. Yerimdən qalxıb qonaq otağına addımladım. Sevil də dalımca gəldi. Sevil iyirmi ildən çoxdur ki, həyat yoldaşım idi. Səs-küyə ayılan qızım Asiman qapının ağzında dayanıb baş verənləri seyr edirdi. Sevil pis olduğumu anlayan kimi təcili tibbi yardımı yığmağa başladı. Ağrı bir anlıq elə kəskin oldu ki, nəfəsim dayandı. Öldüyümü anlayırdım. Zülmət, qaranlıq tunelin sonunda işıq, həyatdan köçmüş qohumlarımı gözləsəm də, heç biri olmadı. Əvəzində, dünyanın bütün rənglərini görməyə başladım. Adlarını bildiyim və ilk dəfə gördüyüm o qədər rəng var idi ki. Al-əlvan yumru şarlar döşəmənin, tavanın, divarın hər yerində dayanmadan sayrışırdılar. Ağrı kəsən kimi şarlar itdi. Burnuma zəfəran iyi gəldi. Sevil ağlayırdı. Əlimi atıb başına sığal çəkmək istədim. Əlimi hiss etmədi... Ölümün rəngli olduğunu və zəfəran ətri verdiyini anladım.

Gedib qızımın yanında dayandım. Divanda başı çənəsinə düşmüş özümü və Sevili görürdüm. İllər onu dəyişmişdi. Elə məni də. Kənardan özünə baxmaq demək belə olur.

Filmlərdə olduğu kimi qışqır-bağır salıb, əşyaları tərpətməyə cəhd etməyin əvəzinə küncə sıxılıb, oradaca qaldım.

İlk öncə qonşular gəldi. Qızımı apardılar. Asiman ki balaca uşaq deyildi. Bilmirəm niyə razılaşdı. Düzünü desəm, onun getməyinə pis oldum. Bir müddət sonra təcili yardım da yetişib, öldüyümü qeydə aldı. Nəhayət qohumlar gəlməyə başladı. Bir xeyli adam yığışdıqdan sonra məni xalçaya büküb məscidə apardılar. Onlarla gedən iki mən var idi - biri çiyinlərdə, digəri kölgə kimi arxada. Kölgəsi olmayan kölgə kimi idim. Bilmirsən güləsən, yoxsa ağlayasan. Sulu qar yağırdı, amma mənə soyuq deyildi. Ölünü yuyan mürdəşirin elə mənalı gözləri var idi ki. Ömrümdə ilk dəfə belə gözlər görürdüm. Əlləri qabar bağlamış, beli bükülmüş, dərisinin rəngi qaralmış, daha çox ölünü xatırladan bu insanın gözlərində olan məna və həyat işığı məni valeh etmişdi. Nə yaxşı ki, məni başqası yox, o yuyurdu. Qəbiristanlığa getmədim. Gedə bilmədim. Sağlığımda da başqalarının dəfninə baxmaq ağır gəlirdi mənə, o ki qaldı özümünkünə. Qabaqlar daha maraqlı idi. Balaca dayım rəhmətə gedəndə, onu son mənzilə klarnetlə yola salmışdılar. Görünür, illər öncə dirilər daha zövqlü, ölülər isə daha dəyərli və əziz idilər. Mərhumu yuduqdan sonra məsciddən geri gətirər, evin ortasına qoyardılar. İndi isə ölüyə əziyyət verməyək deyib, aparırlar birbaşa basdırmağa.

Ən ağır, məclisdən sonrakı günlər oldu. Sevillə Asimanın tək qaldığı günlər. Sonradan yas abu-havası asta-asta dəyişməyə başladı. Ağlaşma səsləri yavaş-yavaş azaldı. İkinci cümə axşamında molla dedi ki, mərhumun ruhu hələ evdədir və qırx günü, öldüyü vədədə evdən çıxacaq. Bunun üçün həmin vaxt qapı və pəncərələri açıq saxlamaq lazımdır.

Hər kəs yatdıqdan sonra evi qulyabanı kimi gəzirdim. Ruhlar yatmır, daha doğrusu yata bilmir. Çıxıb evin ətrafına da dolana bilərdim. Evin ətrafı nədir ki, ürəyim hara istəsə gedə bilsəm də, məni saxlayan bir şey var idi. Daha doğrusu iki şey - qızım və yoldaşım. Qırxa qədər, onları bacardığım qədər çox görmək istəyirdim. Sonra bilmədiyim harasa çıxıb gedəcəkdim. Yəqin ruhların dünyasına. Mollanın dediyindən sonra bir gecə Sevilin yanında, o biri gecə isə Asimanın yanında səhərə kimi dayanırdım. Qızım böyüsə də, gözümdə elə həmin balaca kukla idi. Dünyaya gələn övladımın qız olduğunu biləndə kefim pozulmuşdu, lakin sonra elə peşman olmuşdum ki. Deməli, düz deyirlər, qız övladı kişinin son məhəbbətidir. Ömür-gün yoldaşım Sevili də çox istəyirdim. O mənə həm dost, həm dayaq olub. İllər onu xeyli dəyişib. Hər onun yanında dayandığım gecə bunu daha da aydın görürdüm. Saçlarına düşən dən, gözlərinin qırışı, əllərinin kobudluğu, bədənindəki dəyişikliklər. Ancaq yenə də mənim üçün ən gözəl və mehriban qadın o idi. Sevil mənim üçün bir dənə idi. Mənə ən çox ehtiyacı olduğu zaman necə qoyub gedəcəkdim axı? Zibilə qalmış ürəyim də vaxt tapdı dayanmağa. Siqaret, görünür, öz işini məndən xəbərsiz bala-bala görübmüş.

Səhərlərin birində Sevil masadan qalxaraq iti addımlarla mətbəxdən çıxdı. Bir az tərəddüd edib arxasınca getdim. Ümumiyyətlə çox tərəddüd edirdim. Bilməli və görməli olmadıqlarımdan qorxurdum. Ölünün ən qorxduğu şey məncə elə budur.

Yataq otağına girəndə, Sevilin böyük dolabı açıb mənə aid paltarları çıxardığını gördüm. Dolabın qapısı yenə açılıb sallanmışdı. Neçə dəfə yazıq deyirdi ki, düzəldim, amma elə yadımdan çıxırdı. Əslində yadımdan çıxmırdı, yorğun olurdum deyə tənbəllik edirdim. Kaş qapını düzəldə bilmək üçün geriyə dönüb bir saat artıq yaşaya biləydim.

- Neynirsən? - Asimanın səsini arxamdan eşitdim.

- Görmürsən?

- Görürəm.

-Atanın paltarlarını məscidə göndərmək istəyirəm, - qəhər dolu səslə cavab verdi.

- Hamısını? - Asiman da doluxsundu.

- Hamısını.

- Bibi qızının toyu üçün aldığı göy kostyumu da verəcəksən?

- Verəcəm, balam.

- Bəlkə yadigar saxlayasan...

- Yadigar sən varsan, - başını qaldırıb qızımıza baxdı. - Durma orada, gəl kömək elə...

Bir neçə saat sonra mənə aid olan xeyli şey yığmışdılar. Bu balaca evdə belə böyük yer tutduğumu təsəvvür edə bilməzdim.

Qırxıma get-gedə daha az vaxt qalırdı. Hər günüm evi qarış-qarış gəzib hər bir əşyanın yerini əzbərləməklə keçirdi. Gedəcəyim yerdə xatırlaya bilməm üçün bacardığım qədər çox şeyi yadımda saxlamaq istəyirdim... Günlər günləri, həftələr həftələri elə əvəzləyirdi ki... Artıq mənim yoxluğuma yavaş-yavaş öyrəşirdilər. İlk dəfə qızımın gülüşünü eşidəndə çox pis oldum. Bir anlıq özümü tərk edilmiş hiss etdim. Otağından, əlində telefon çıxaraq anasının yanına qaçdı. Uzadılan ekrana Sevil də baxdı... Qızım kimi qəhqəhə çəkib gülməsə belə o da gülümsədi. Məndən fərqli olaraq, onlar üçün həyatın davam etdiyini o an başa düşdüm.

Qırx məclisindən sonra ən yaxınlar qonaq otağında oturub divardakı saata baxırdılar. O saatı aldığımız gün də yadımdadır. Yeddi-səkkiz il öncə evin divar kağızlarını dəyişmişdik. Əlimizdə qalan pulla bəzi əşyaları almalı idik. Elə isti hava var idi ki. Sevil bu saatı görüb donub qaldı. Çox istədi... Mən də aldım. Ümumiyyətlə ona “yox”u qəti deyə bilmirdim. Desəm belə, hərlənib fırlanıb həmin gün də olmasa, daha sonra istədiyini alardım. Adamın üstündə Allah var, heç vaxt ayağımı bir başmağa dirəmirdi. Saatı aldıqdan sonra yorulduğumu, qalan şeyləri isə sabahda birigündə alacağımı dedim. Səhəri Sevilə bildirmədən borc edib əskiklərimizi almışdım. Əqrəblər 01:12-ni göstərirdi. Saniyəni saniyəyə dəyişən qırmızı əqrəb şaqqıltı ilə irəliləyirdi. Adi vaxtı eşidilməyən səs indi çox ucadan gəlirdi. Bir də sanki saniyələr uzanırdı. Bəlkə ruh getməyə hazırlaşanda belə olur?

- Vaxt dəqiq yadındadır? - bacım Sevildən soruşdu.

- Yadımdadır, - yoldaşımın pıçıltısı eşidildi. - 01:17 idi.

- Allah rəhmət eləsin, yaxşı insan idi, - bacımın əri dilləndi. - Məzarı nurla dolsun.

Heç zaman ondan xoşum gəlmirdi. Məni yola salacaq ən axırıncı adam idi. Bu da durub gəlmişdi. Görəsən hansı üzlə?

01:14-da hamı səssiz bir-birinə baxırdı. Sevil sol barmağındakı bəxt üzüyünü fırladırdı. O həmişə hirslənəndə və ya həyəcanlananda belə edirdi. Asiman isə yerdə oturub divana söykənmişdi. Qızımın necə anama oxşadığına bir daha əmin oldum. Rəhmətlik anama... Deməli, ad yalnız hərf yığını deyil. Az qalmışdı, anamla da qovuşacaqdıq.

01:15-da qızımın tələbə olduğunu xatırladım. Görəsən, gələn il təhsil haqqını necə verəcəklər? Hələ uşağın pal-paltarı, dəftər-kitabı da alınmalıdır. Yeni notebook da söz vermişdim ona. Sentyabrda sonuncu kursa gedəcəkdi qızım... Qəbul olduğunu bildiyi gün necə də sevinmişdi... Evdə yaxşı bir qonaqlıq vermişdim. Hər gələn də eyni sözü deyirdi - “toyunda Allah qoysa”. Balamın toyunu görə bilməsəm belə ona arxayınam. Yaxşı qız böyütmüşəm. Onun hər şeyi gözəl olacaq. Sevil də ağıllı qadındır.

01:16... hamı sanki nəyinsə yaxınlaşdığını hiss etdi. Yerlərini düzəltdilər. Gözlərini ovxaladılar. Yuxusu gələn də yuxusunu qaçırtdı. Mən də özümü hazırladım.

Qırmızı əqrəb sonuncu dövrünü vurub on ikinin üstündə dayandı...

01:17... Heç bir şey dəyişmədi. Mən burada, evimdə idim.

- Baxın-baxın! - bacım pəncərəni göstərdi. - Pərdə tərpəndi.

- Mən də yel hiss elədim, - Asiman dilləndi. - Elə bil nə isə yanımdan keçdi.

- Mən də hiss etdim.

- Kəramətinə qurban olum, ay Allah! - tanımadığım bir qadın əllərini qaldırıb dua etməyə başladı.

- Sanki çilçıraq da tərpəndi, - bacımın zəhləm getmiş əri ağıllı-ağıllı tavana baxdı.

- Çıxıb getdi, - bacım ayağa qalxıb hönkürə-hönkürə yoldaşımı qucaqladı. - Allah rəhmət eləsin.

Sevil əlləri ilə üzünü tutub ağlamağa başladı. Mən təəccüblə ilk olaraq pərdəyə, sonra isə tavana baxdım. Nə tərpəndi? Yel haradan əsdi? Kim çıxıb getdi? Bunlar nə danışır? Anlaya bilmirdim.

Yarım saatın içində maşınla olanlar getdilər, ardınca qonşular dağılışdılar, yolu uzaq olanlar isə qaldılar. Gedənlərin hamısı özləri ilə ruhu evdən çıxmış mərhumun yuxaya bükülü halvasından da apardılar. Ruhumu çilçırağa dolayıb yel kimi pəncərədən yola salan insanlar xırda bir məsələni gözdən qaçırmışdılar. Mən hələ də burada idim. Dirilər niyə ölülərin yerinə qərar verirlər axı? Kim onlara bu haqqı verib?

03:34... Divanın, elə mənim son nəfəsimi verdiyim hissəsində oturan Sevil diqqətlə saata baxırdı. Pəncərələr artıq bağlı idi. Ruhu yola salan insanlar bəlkə onun fikrini dəyişərək birdən geri qayıda biləcəyini niyə düşünməmişdilər? Yerdə oturub düz onun üzünə baxırdım. Yanlarında olduğumu, qızımı və onu necə çox istədiyimi bağırırdım. Ancaq nə fayda? Dəli olacaqdım az qala. Görəsən, ölülər də dəli ola bilir? Sonra Asimanın yanına getdim. Onu da sevdiyimi dəfələrlə bağırdım. Gözlədiyim kimi xeyri olmadı. Evdə olan hər kəsə yaxınlaşdım. Bəlkə kimsə məni eşidə, hiss edəydi. Hamı şirin yuxusunda idi. Bircə Sevillə məndən başqa. Sevilin yanına qayıtdım. O, yerində yox idi. Hamam otağının aralı qapısında işıq görünür, suyun səsi gəlirdi. İşığa doğru getdim. Sevil əl-üzünə su vuraraq güzgüdə özünə baxırdı. Birdən əl saxlayıb danışmağa başladı.

- Möhkəm olmalısan! Eşidirsən? Qızın üçün möhkəm olmalısan. Bir az yığılmış pulun var, qızılın da var. Qurban olsun hamısı Asimana.

- Mən sənin yanındayam, - arxasına keçib onu qucaqladım.

- Ağlamaq, zırıldamaq vaxtı deyil. Allahın hökmü necədirsə, elə də olmalıdır. Ərimi aparmalı idi, apardı.

- Məni aparmayıblar Sevil... Evdəyəm, evimizdəyəm.

Suyu bağlayıb, divara bərkidilmiş plastik qabdan yaşıl diş fırçasını götürdü. Geridə qırmızı və sarı olanlar qaldı.

- Vidadi burada olsaydı, yas saxladığım üçün abrımı bükərdi. Zəhləsi gedirdi ağlaşma quranda.

Adımın Vidadi olduğu yadıma düşdü... Qabda qalan sarı fırçanın Asimanın, qırmızının isə Sevilin olduğunu xatırladım. Yaşıl olansa, mənim idi.

Fırçanı mətbəxdəki zibil qutusuna atan Sevil, qonaq otağına keçdi. Masada olan şəkili öpüb bağrına basdı.

- Vaxtsız getdin, Vidadi...

Şəkil əlində divana oturub bir az sonra yuxuya getdi. Bir də ayıldım ki, evdə olanlardan yalnız arvadımı və qızımı tanıyıram. Bacım da burada idi, amma, onu artıq xatırlaya bilmədim. Evi dolandım, hər kəsin üzünə diqqətlə baxdım. Heç birini tanımırdım. Həyatda olduğum vaxt yaşadığım, gördüyüm, hiss etdiyimin hamısını xatırlasam da üzlər yadımda deyildi. Belə çıxır ki, ruhlar özləri heç yana getmirlər, gedən onların yaddaşının bir parçasıdır... Belə çıxır ki, üzünü unutduğum molla yanılırdı... Yazıq, öləndə çox təəccüblənəcək. Dərs olar ona, adam bilmədiyini danışmaz. Molla isə heç danışmaz.

Mən hər şeyi unuda bilərəm, bircə Sevillə Asimanımı unutmayım... Sarı Asimanın, qırmızı Sevilin, yaşıl mənim - Vidadinindir. Vaxtsız gedən Vidadinin.

Son cümlə xoşuma gəldi - “Vaxtsız gedən Vidadi”. Gülməlisi isə, heç yana getməyib hələ də evimdə olmağım idi. Yadıma zibil vedrəsində olan yaşıl fırçam düşdü. Getmək lazımdı Vidadi. Səni onsuz yola salıblar. Dirilərin yanında ölülərə yer olmaz. Sonuncu dəfə Sevillə Asimana baxıb evdən çıxdım. Parkda yeriyirdim ki, skamyada oturan bir uşaq gördüm. Uşaq başını çevirib mənə baxdı və gülümsədi.

- Məni görürsən?

- Görürəm əmi...

Tez onun yanına qaçdım.

- Təksən burada?

- Biz çoxuq, uşaq əli ilə ətrafını göstərdi.

Çevriləndə, dairəyə alındığımı gördüm. Hamısı mənə baxıb gülümsəyirdi.

- Mənim bu gün qırxım olub, - ağlıma gələn ilk cümləni dedim.

- Hamını unutmusan? - arxamdan kimsə soruşdu.

- Hər kəs yadımdadır! - hirslə çevrilib cavab verdim.

Gülən üzlər mənə maraqla baxırdılar.

- Adlarını deyə bilərsən? - uşaq soruşdu.

Adların yadımda olmadığını anladım.

- Aramıza xoş gəldin, - uşaq ayağa qalxaraq məni qucaqladı.

Uşağı hiss etdim. Onu bərk-bərk bağrıma basdım. Ağlamağa başladım.

- Bəs öz adın yadındadır, əmi? - başını qaldırıb soruşdu.

- Yox.

- Vidadi!

- Necə?

- Vidadi, - bir daha təkrar elədi. - Qoy adın Vidadi olsun.

- Olsun.

- Ad günün mübarək, Vidadi.

Ətrafımda olan hər kəs adımı bağırmağa başladı. Vi-da-di! Vi-da-di! Vi-da-di!

Gözümü açanda başımın üstündə dayanan Sevillə Asimanı gördüm.

- Mən sağam?

- Əlbəttə, sağsan, - Sevil qəhqəhə çəkərək güldü. - Ölürsən də bu divanda yatmaqdan ötrü.

- Dur, ay ata, - Asiman ucadan səsləndi.

Necə də anama oxşayırdı.

- Tez dur, hazırlaş... Bacın qızının toyudur. Köynəyini ütüləmişəm. Təzə göy kostyumun da hazırdır.

Başımı qaldırıb saata baxdım. Qırmızı əqrəb ömürdən şaqqıldada-şaqqıldada irəliyə gedirdi. Qara əqrəblər isə 15:43-ü göstərirdi.

- Alətlərimi gətirin, - yerimdən qalxaraq oturdum.

- Nə alətlər, ay kişi? - Sevil təəccüblə baxdı.

- Vidadi kişi siqaret çəkməyəndə bir təhər olur, - Asiman masadakı qutunu götürüb mənə gətirdi.

- İstəmirəm, anam, - ayağa qalxaraq qızımı öpdüm. - Çəkməcəyəm daha bu zəhrimarı.

- Ay kişi, nə olub sənə?

- Çox yaşamaq istəyirəm, Sevil xanım. Olmaz?

Ana-bala bir-biri ilə baxışdılar.

- Mən gedirəm ayaqyoluna. Alətlərimi tapıb gətirin ki, yataq otağındakı paltar dolabının qapısını düzəldim.

- Məgər indi onun yeridi? - Sevil hirsləndi. - Biz toya hazırlaşırıq, sənin ustalığın tutub. Gedə-get batıracaqsan aləmi.

- Qapı düzəlməmiş toya getdi yoxdur...

- Yuxuda nə görmüsən, atacan? - qızım boynuma sarıldı.

- Gözəllər-gözəli bir qız, - bərk-bərk hər iki yanağından öpüb, saçlarının ətrini içimə çəkdim. - Adı da Asiman idi.

Qapını tez bağlayıb, unitazın suyunu çəkər-çəkməz hönkürtü ilə ağlamağa başladım. Yaşıl diş fırçamı əlimdə sıxaraq Allahdan ömür istədim. Ayaqyolunun dua üçün uyğun yer olmadığını bilirdim. Ancaq özümü Allaha bu qədər yaxın bir daha heç zaman hiss etməyəcəyimi də bilirdim. Suyu daha bir-neçə dəfə çəkməli oldum.

- Ad günün mübarək, - güzgüdən baxan əksimə pıçıldadım. - Böyük kişi olasan, Vidadi!

Utancaq

Utancaq
İlahi, öz ruhundan
Mənə üfürməmisən?
Niyə belə qorxağam?
Cəsarət verməmisən?
Özümdən utanıram.
Ömrümün sarayından
Hər gün bir daş sökürəm
Namaza əyilmirəm
Qapaza diz çökürəm
Dizimdən utanıram
Ucuza satılıram
Bahalı geyinirəm
Duz-çörək əvəzinə
Sözlərimi yeyirəm
Sözümdən utanıram
Nahaqqa haqq verirəm
Haqqına kor oluram
Qorxudanda od-olav
Qorxanda qor oluram
Közümdən utanıram
Gücsüzün qapısını
Bir təpiklə yıxıram
Güclünün qapısından
Dalın-dalın çıxıram
İzimdən utanıram
Halallıq ver, ilahi
Bəsdi haram yediyim
Canımın qorxusundan
Ürəyimdə dediyim
Düzümdən utanıram

BABAMA OXŞAYAN KİŞİ

BABAMA OXŞAYAN KİŞİ

ELAY

Qatarda babama oxşayan bir kişi gördüm. Maraqlısı o idi ki, kişi babamdan cavan ola-ola onun qocalığına oxşayırdı. Eynən baba kimi balaca, yumru sifəti, qısa ağ saçı və bığı vardı. Sağ əlinin üç orta barmağını isə üzündə kifayət qədər çox yer tutan burnunun üstü boyu gəzdirirdi. Babam da həmişə belə edirdi. Kişinin gözləri qüssəylə doluydu. Bəli-bəli məhz qüssəylə. Qəm də yaza bilərdim, amma bu qəm yox, elə qüssənin özüydü. Birdən hər iki gözünü bərk-bərk ovxalayıb harasa yuxarıya baxdı. Elə bu vaxt evdəki köhnə fotoalbom yadıma düşdü. Mənim iki, qardaşımın bir yaşı olanda evə fotoqraf çağırıblarmış. Saralmış karton səhifələrə yapışdırılmış solğun, qırmızımtıl çalarları olan o şəkillər bir anlıq gəlib gözümün qabağında dayandı. Həyatdan köçənlər elə canlı, indi yaşlı olanlar isə elə cavan idilər ki, o fotolarda. Ən sevdiyim jurnal masasının üzərində, ağ-qırmızı zolaqlı kostyumlu uşağın qısa barmaqlı toppuş əliylə hardansa uzanan kobud kişi əlini tutmaq istədiyi şəkildi. Uşaq mən, əl babamın əliydi.

Çox maraqlı insan idi babam. Onun əslində necə adam olduğunu yoxluğundan sonra daha yaxşı anlamağa başlayıram. Onu həyatdan köçəndən sonra tanımağa başladığımı desəm, yalan olmaz. Görünür, kimisə tanımaq üçün onun həyatda olmağından daha çox olmamağı vacibdir.

Babam oxumağı çox sevərdi. İlk uşaqlıq xatirələrimdən biri başımı qaldırıb tavana qədər uzanan kitablarla dolu, üst-üstə, zamanın və kitabların ağırlığından qarın vermiş rəflər idi. Arada kitabları boşaldıb rəfləri üzüaşağı çevirərdi ki, düzəlsinlər. Məncə, babam indi də kitabları sevir. Qurd qapısı qəbiristanlığında olan sinə daşı da kitab formasındadır. Simvolik səslənsə də, bağlı kitab formasında. Yanında qızı, başının üstündə isə atası yatır.

Atasından danışmağı çox sevər, sadə dəmirçidən ağız dolusu danışardı. Amma yanında uyuyan – ürək qüsurundan dünyasını dəyişən on bir yaşlı qızından, demək olar, söz açmazdı. Təkcə: “Xadya elə gözəl uşaq idi... Hayıf ondan, hayıf Xadyadan”, – deyərdi. Xadya dosdoğma xalam, evin böyük uşağı Xədicə idi. Xalamdan qalan köhnə şəkillər və babamın əsgərlərindən birinin çəkdiyi portret idi. Az qala, babamın hərbçi olduğunu deməyi unutmuşdum. Portretdən boylanan balaca uşaq elə qəmli baxırdı, lap adamın qəhərdən boğazı düyünlənirdi. Babam öləndən sonra əşyalarını yerbəyer edəndə kitabla dolu, tozlu, saralmış qəhvəyi qutudan balaca bir kisə tapdıq. Köhnə, beliqılınclı kişilərin olduğu kinolarda içində qızıl sikkələr saxlanılan kisələrə bənzəyirdi lap. Torbanın içindən tünd-şabalıdı on beş-iyirmi santimetr uzunluqda hörük çıxdı. Açılmasın deyə hər iki ucu lentlə bağlanmışdı. Xalamın saçından bir hissə idi. İlk dəfə Xadyaya toxundum. İpək kimi idi. “Saçı gül ətri verirdi”, – desəm yalan olar. Xalamın hörüyündən kitab iyi gəlirdi. Vərəqləri saralmış, üzəri tozlanmış kitabların iyi. Hörüyü əlimə alanda təpəmdən-dırnağıma kimi babamın qüssəsini hiss etdim. Belə qızı qara torpağa necə vermək olardı axı? Hələ bu azmış kimi bütün həkimlər doğulan gündən öləcəyini demişdilər. Hər gün balana baxasan, yedirib-geyindirəsən, yanına salıb gəzəndə, qucaqlayıb yatanda da öləcəyini biləsən... İlahi, bu nə ağır dərddir belə?!.

Xəstəxanada ölümünə sayılı günlər qalanda xalam özü istəmişdi ki, saçını kəssinlər. Ürəyi sıxıldığını, boğulduğunu demişdi. Buna dözmək üçün gərək tank olasan. Babam boşuna tankçı deyildi ki...

Amma qızının ölümü ilə barışa bilməmişdi. Görünür, ona görə Almaniyada rəhmətə gedən xalamı sink tabutda gətirmişdi Bakıya. Deyilənə görə, tabutun baş hissəsindəki balaca şüşədən xalam görünürmüş. Bəlkə, əlli ildən çox keçsə də, torpaq hələ onu tam uda bilməyib. Qoy hörüyü kəsik, ürəyi üçklapanlı olan bir qızcığazı da uda bilməsin bu acgöz qara torpaq.

Babam mollaları sevməzdi. Dindən uzaq adam kimi görünsə də, hər gecə kəlmeyi-şəhadət gətirərdi. Qəzetlərdən dini yazıları kəsib qara üzlü dəftərinə yapışdırardı.

Allahını tanıyırdı. Üstəlik, yaxşıca vururdu. Ömrü boyu da vurmuşdu. Özü də, təkcə arağı sevirdi. “Dağılanda paltarında iz buraxan içki, içində də iz buraxar. Araqdan başqasını içməyin”, – deyərdi.

Babam bunlarla həmişə fəxr edərdi: rüşvət almamağı, toyunda Gülağanın oxumağı, bir də Bəxtiyar Vahabzadənin evlərinə qonaq gəlməyi ilə. Babamın dərzi əmisi böyük şairin kostyumlarını tikərdi. Əsas məsələni unutdum: bir də ömrü boyu bircə dənə də papiros çəkmədiyini deyərdi. Mənə şahmatı, nərdi və müxtəlif kart oyunlarını öyrədərdi. Çox oynayardıq onunla... Lap çox.

Məktəbdən verilən dərs kitablarının səhifələri dağılmasın deyə onları tikərdi. Bunun üçün bizi, mumu, qalın sapı və yekə bir iynəsi olardı. Bir də dəmir xətkeşi vardı. Babam ona “britanski”, ya da “anqliyski” deyirdi. Bu paslı xətkeşi havada yelləyib: “Dayımındır, Aşqabaddakı zəlzələdən bircə bu salamat çıxıb”, – pıçıldayardı.

Yeni ili çox sevərdi. Bir də noxudlu bozbaşı. Noxuda da ləpə deyərdi. Novruzu da sevərdi. Böyük və kiçik çillələrin günlərini sayar, boz aydan danışardı. Hazır səməni satanlara “maşennik”, bu səməniləri alanlara isə ağılsız kimi baxardı. Bazardan buğda alar, öz səmənisini özü cücərdərdi. Səmənilərini pəncərələrə düzüb üstünü də nəm tənziflə örtər, bir gün çıxmamış, bir də batandan sonra sulayardı. Tez uzansınlar deyə yerlərini, hətta otaqlarını da dəyişərdi. Səmənilərini bayrama qədər cücərdib ən gözəlini süfrəyə ayırar, qalanlarını qəbir üstünə aparardı. İndi hamı yadların səmənilərini alıb aparır. Görəsən, ölülər daha hörmətsiz olublar, yoxsa dirilər daha məşğul?

Həmişə mənə Remarkın “Üç yoldaş” romanını oxumağı məsləhət görərdi.

Hələ də əlim gəlmir o kitabı almağa. Almaq bir kənara, heç mağazada götürüb vərəqləməyə də ürək eləmirəm. Elə bilirəm, oxumayana qədər babam bu sözü mənə təkrarlayır.

Kaş o sağ olaydı, mən də oxuyub onunla müzakirə edəydim.

Babamdan qalan yadigarlardan ən dəyərlisi Hüqonun iki cildlik “Səfillər” romanıdır. Ölümünə üç-beş il qalmış əllinci illərdən qalan bu nəşri cildləmək üçün İçərişəhərdə bir qadına vermişdi. Sonra da mənə bağışlamışdı. O mənə çox kitab hədiyyə edib. İki kitabxanam var və hər biri ayrı-ayrı yerdədir. Biri özümün alıb yığdığım, digəri onun mənə verdiyi kitablar. Bir də babamdan mənə onun babasının şəkili qalıb. Yəni ulu babamın. Ağ-qara fotoda ulu babam Hacı Abbas və ailəsi həkk olunub. Deyilənə görə, çox varlı tacir olub. Amma hamının başına gələn bizim də nəslin başına gəlib. Bolşeviklər kişini soğan kimi soyub, bir həsir bir Məmmədnəsir Türkmənistan çöllərinə sürgün edib. O boyda sərvətdən, görünür, elə bircə bu “anqliyski” xətkeş qalıb. Zarafatsız, gərək onu da tapım.

Qəbiristanlığa getməkdən zəndeyi-zəhləm getsə də, babamı ziyarət etməyi sevirəm. “Yasin” oxuyan mollalar da həmişə ya mənim, ya babamın bəxtindən gülməli obrazlar çıxır. Bilirəm ki, məzarında uzanıb gülür. Mənə: “Bunlara verdiyin pulla ondansa get, Remarkın “Üç yoldaş”ını al, oxu”, – deyir. Nə vaxtsa oxuyacağam, söz verirəm. Niyə güldüyünə bilirəm. Atası, ilk övladı, qohum-əqrəbası yanında... Axı niyə gülməsin?

Deyirlər, uşaqlar atalarına oxşayırlar. Əslində, uşaqlar daha çox babalarına oxşayırlar. Mən necə ona oxşadığımı, onun kimi düşündüyümü, çox məsələyə onun kimi baxdığımı görürəm. Özü də, ildən-ilə daha çox oxşayıram. Bu bəs deyilmiş kimi atama oxşayan oğlum da gözümün qabağında böyüyür. O da yaman öz babasına oxşayır...

Qatar stansiyaya çatanda bu qədər az vaxtda həyatımın bir hissəsini yenidən yaşadığımı anladım. Sürət qatarında xatirələr də sürətli olur, deyəsən.

İzdiham babama oxşayan kişini qapıya tərəf apardı. Onlara çatmaq üçün tələsdim. Gödəkcəmi, çantamı götürdüm. Babamı gözdən itirəcəkdim. Kaş çevrilib baxaydı... Baxmadı. Vaqondan çıxanda ətrafıma boylandım. Kimi axtarırdım, görəsən? Babamı, yoxsa babama oxşayan kişini? Əslində, özümü axtarırdım. Səmaya baxdım. İnsan axını məni də sürükləyirdi. Doğma şəhərimdə, doğma ölkəmdə doğma vaqonumdan düşmüşdüm. Haradasa oxuduğum bir cümlə yadıma düşdü: “Üstündə yaşadığın yerin altında əzizlərin yatırsa, deməli, olmalı olduğun yerdəsən”.

Babama oxşayan kişini daha görməsəm də, babamın mənimlə hər gün eyni qatarda gedib-gəldiyinə əminəm.

Çox sağ ol, baba! Nənəmlə ailə qurduğun, məni dünyaya gətirən anamın atası olduğun üçün çox sağ ol! Maraqlı uşaqlığım, beş “şirvan”a, allah bilir, haradan tapıb aldığın ilk akustik gitaram, dünyanın bütün rənglərini gördüyüm koleydoskopum, xalamın portreti, oxumaq vərdişim, məktəbdə hamıda əzilib-cırılanda mənim şax qalan dərs kitablarım, yaxşı oynamağı öyrətdiyin nərd və dünyalar qədər sevdiyim anam üçün çox sağ ol! Çalışıb sənin kimi maraqlı və uzun ömür sürüb, Remarkı da oxuyub, qocalıb yaxşı baba olanda yanına gələcəyəm. Bir bilsən, səninlə ediləsi nə qədər söhbətim var...

Cəlil Məmmədquluzadə "Zəlzələ" hekayəsi

Zəlzələdən indi düz on yeddi il keçir və hərçənd o vaxtın əhvalatı yadımdan çıxıbdır, ancaq həmişə zəlzələ söhbəti düşəndə bir yetim uşağın faciəsi hər bir təfsilatı ilə ayın-şayın gəlib durur gözümün qabağında və yazı yazdığım yerdə qələmi, yaxud çörək yediyim yerdə tikəmi gərək qoyam yerə və huş-guşumu verəm keçmiş günlərə, çox dəqiqələri qara xülyalara qərq olam.

Zəlzələdən dağılan Badamlı qəsəbəsi idi. Doğrudur, Badamlı ilə bizim fasiləmiz uzaq idi, amma orada üz verən müsibət o dərəcə ağır idi ki, mən və bir nəfər də yoldaşım araba qoşdurduq və Sarvanlar meşəsindən keçib kəsə yol ilə axşam vaxtı yetişdik Badamlıya. Orada müəllim Mirzə Əliquludan savayı bir kəsi tanımırdıq və arabanı qəsəbənin içinə sürüb Mirzə Əliqulunu soraqlaşdıq. Məlum oldu ki, məktəb binasının bir tərəfi zəlzələdən uçub və Mirzə Əliqulu oradan özgə yerə köçübdür.

Axşam yaxınlaşırdı. Bəzi uçmuş evlərdən ağlaşma səsi gəlirdi, bir neçə yerdə əli belli və kürəkli kişilər uçuq damların daşını və torpağını sökməkdə idilər. Bunların bəzisi ağlaya-ağlaya daşların altında oğul-uşaqlarını axtarırdılar. Biz tamamən donduq və bilmədik nə eləyək. Hava qaranlıqlayırdı. Dedilər ki, müəllim Mirzə Əliqulu övrətini və iki uşağını götürüb Bahadır yüzbaşının evinə köçübdür.

Arabanı sürdük o tərəfə. Yüzbaşının evində nə Mirzə Əliqulunu tapdıq, nə Bahadır yüzbaşının özünü. Bir-iki balaca uşaq küçə qapısının ağzında durub ağlaşırdılar. Arabaçı küçənin ortasında atları açdı, bağladı arabanın dalına və qabaqlarına saman tökdü. Biz bilmədik nə eləyək. Müəllimin harada olduğunu bir kəs bizə deyə bilmədi. Bir-iki kəndli gəldi yanımıza və bizim kim olduğumuzu, haradan gəldiyimizi soruşdu; biz də özümüzü nişan verdik.

Bahadır yüzbaşının məhəlləsində iki ev uçmuşdu. Birinin divarının kərpicləri ağnıyıb tökülmüşdü biz durduğumuz yerə tərəf. Hamı həyətə tərəf getdi və gördük ki, müəllim Mirzə Əliqulu da buradadır. Həyətin bir tərəfində bir dəstə övrət yığıncağı var idi; məlum oldu ki, burada iki adam şikəst olubdur.

Müəllim Mirzə Əliqulu bizə dedi ki, zəlzələnin zərəri nəhayətdir — xah can tələfatı, xah mal zərəri. Bahadır yüzbaşı bir-iki ağsaqqal ilə birlikdə və yüzbaşının yasavulları küçələri dolaşırdılar və zərərdidələri yoxlamaqda idilər. Camaatın əhvalı xeyli pərişan idi. Küçə uzun adamlar hey o yana qaçırdı, hey bu yana qaçırdı; çoxlarını da ağlayan görürdük.

Mirzə Əliqulu bizi apardı Bahadır yüzbaşının evinə. Mən, yoldaşım Teymur Mirzə və müəllim Mirzə Əliqulu bir qaranlıq çovustana daxil olduq. Zəlzələnin qorxusundan yüzbaşının otaqlarına girib-çıxan yox idi. Bizi də ehtiyat babətindən otağa aparmadılar. Bizim dalımızca Bahadır yüzbaşının balaca oğlu gəlib ortalığa bir balaca lampa qoydu. Biz oturduq yerə, təzə döşənmiş gəbələrin üstündə. Lampa gətirən uşaq getdi və qayıdıb əlində bir süfrə gətirdi, açdı yerə. Onun dalınca bir kəndli oğlan əlində qatıq-çörək gətirib qoydu ortalığa. Uşaq da, oğlan da çəkilib ədəblə durdular kənarda. Mən nə aclığımı bilmirdim, nə susuzluğumu. Yoldaşlarımdan çörəyə əl uzadan olmadı. Bir dəfə müəllim Mirzə Əliqulu bizə təklif elədi ki, yoldan gəlmişik, bir tikə çörək götürək. Mən və Teymur Mirzə dinmədik.

Bir az keçəndən sonra qatıq gətirən oğlan bir yekə qaynar samovar gətirib qapının yanında, quru yerə qoydu. Samovar elə şiddətlə qaynayırdı ki, guya buğ maşını kimi bu saat hərəkət edəcək. Stəkan-nəlbəki gələndən sonra Bahadır yüzbaşının balaca oğlu öz əli ilə başladı bizə çay tökməyə. Hərəmiz bir stəkan çay içəndən sonra bir qədər hala gəldik; hətta yoldaşım Teymur Mirzə yazdığı əşarından bir neçəsini bizə oxudu. Mirzə Əliqulu müəllim o şeirləri çox bəyəndi və hətta bir neçəsini aldı ki, məktəbində şagirdlərə öyrətsin. Teymur Mirzənin xahişinə görə Mirzə Əliqulu da öz mənzum əsərlərindən bir neçəsini oxudu və növbə mənə də gəldi. Mənim hekayələrimin də bir neçəsinin adını çəkdilər. Axırda mən onların şairlik təbini təsdiq etdim, onlar da məni hekayə yazmaqda mahir qələmə verdilər.

Demək, beləliklə, hər üçümüz əvəzəbədəl olduq. Bir-iki stəkan çaydan sonra çörəyə də əl uzatdıq və burada Bahadır yüzbaşı özü də gəldi və bizə “xoş gəlmisiniz” söylədi. Biz yüzbaşının iltifatlarına təşəkkür etdik, zəlzələ barəsində təəssüf büruzə verdik və zəlzələnin nəticəsindən əhvalpürsan olduq. Bunu da əlavə etdik ki, bu bədbəxtliyin müqabilində əlimizdən gələn köməkliyi müzayiqə etməyəcəyik. Bahadır yüzbaşı dedi ki, burada indi bizim üçün bir kömək etmək yeri qalmır; çünki indi camaat dam-daşın altında qalan adamları və heyvanları söküb çıxartmağa məşğuldur. Bu da ki, əli belli və kürəkli fəhlə-fühlə işidir. Mən Bahadır yüzbaşının bu sözünə cavab tapa bilmədim, yoldaşlarım da dinmədilər.

Bu heyndə oturduğum yerdə az qaldı ki, başım gicəllənsin; bilmədim hansı tərəfdən elə bir xırıltı səsi gəldi ki, mən az qaldım bihuş olam. Yanımızdakı Bahadır yüzbaşı qaçdı çölə. Məlum oldu ki, yenə zəlzələ oldu və yenə dam-daş uçmağa başladı.

Həyətdə qışqırıq qopdu; amma qaranlıqda bir şey görsənmirdi. Dedilər ki, Bahadır yüzbaşının anbarının divarı uçub və altında adam qalıb. Bir-iki əli çıraqlının dalınca biz də o tərəfə getdik və gördüm ki, üç nəfər kəndli uçmuş divarın daşlarını və torpaqlarını sökürlər.

Bu adamların ancaq birini tanıdım. Bu, həmin bizə samovar gətirən oğlan idi ki, Bahadır yüzbaşının rəncbəridir. Adamlar çox tələsik işləməkdə idilər; çünki Bahadır yüzbaşının çörək bişirəni Pəri arvad körpə uşağı ilə həmin uçuğun altında qalmışdılar.

Biz üçümüz də ortalığa yeridik və istədik daşlardan-kəsəklərdən qədri-imkan götürüb tullayaq kənara: çünki daha dayanmaq mümkün deyildi. Daşların altının qaranlıq deşiklərindən arvad səsi gəlirdi:

– Ay aman! Öldüm!..

Boynuma alıram ki, burada mən özümü lap gücsüz və zəif gördüm və hər halda dam-daş altında qalan insanları söküb çıxartmaq işində özümü mat və məəttəl hiss etdim; belə ki, daşların birini kənara atandan sonra ikincisinə dəxi gücüm çatmadı və xah ruhumu, xah bədənimi elə bir yorğun gördüm ki, axşamın sərinliyinə baxmayaraq, tərləməyə başladım.

Yoldaşım Teymur Mirzə də deyəsən mənim günümdə idi. Amma müəllim Mirzə Əliqulu nisbətən bir qədər vec verdi, çünki biz ikimiz mat-mat baxanda o hələ işləməkdə idi. Ancaq Bahadır yüzbaşı üçümüzü də bu zəhmətdən qurtardı və “üstünüzü toz-torpağa batırmayın” deyə-deyə bizi göndərdi çovustana. Mən boynuma alıram ki, nə qəlbən, nə də zahirdə ona bu barədə etiraz etmədim; yoldaşlarım da habelə.

Bizdən sonra kəndlilər Pəri arvadı və uşağını xarabadan çıxartmışdılar. Ancaq biçarə arvadın sağ qılçası dizdən yuxarı xınc-xınc olmuşdu.

Həmin saat qəsəbənin yerli həkimi dəllək Əbdürrəhimi çağırdılar. Arvadın qılçasını nə tövr bacarırdı, arvadların əli ilə bağladı.

Çovustanda bizə yer saldılar. Qorxa-qorxa girdim yerə və “pənah Allaha” deyib gözlərimi yumdum. Pəri arvadın uşağı bütün gecəni ağladı və bütün gecə mən onun ağlamağına qulaq verdim. Əhvalım elə pozğun idi ki, yuxu-zad məndən çox uzaq idi. Bir az huşlandım və gördüm ki, mən bir balaca uşağam və şəhərimizin qəbiristanında ölü dəfn eləyirlər. Axundumuz Hacı Molla İsmayıl meyit namazı qılır. Bir qədər axundun avazına qulaq verəndən sonra yavaş-yavaş yuxudan ayılmağa başladım və uşağın ağlamağı ilə azan səsi eşitdim. Ağlayan uşaq həmin şikəst arvadın uşağı idi. Badamlı qəsəbəsinin müəzzini də çox həzin səslə oxuyurdu: “Həyyə ələlfəlah, həyyə əlaxeyrül əməl...” Ancaq burada bircə şeyə təəccüb elədim: o şiddətlə ki, uşaq ağlayırdı, bir yandan, bir kəsdən buna sakitedici bir cavab yox idi; guya uşağın nə anası var, nə qeyri bir kəs.

Hava başlayırdı işıqlanmağa. Durdum ayağa və tək bircə pilləni endim həyətə. Uzaqda divarın dibində bir boz it yatmışdı. Uşaq hey ağlamaqda idi. O tərəfə üz qoydum yavaş-yavaş getməyə. Küçədə bir-iki kişi səsi gəlirdi. Yaxınlaşdım və bildim ki, ağlayan uşaq həyətin sağ tərəfində bir daxmadadır. Bir az da yaxın gəldim və elə bir hal gözümə sataşdı ki, burada dik atıldım. Bir övrət xeylağı başıaçıq, hövlnak oradan qaçdı həyətə. Bu övrətin ağzından mən ancaq bunu eşitdim:

– Vay, yazıq uşaq!

Özümü saxlaya bilmədim və başımı uzatdım daxmanın içinə. Burada belə dəhşətli və nifrətli bir şey gördüm: bir balaca uşaq bir övrətin döşlərini ağlaya-ağlaya söküşdürür, övrət də gözlərini göyə tərəf dikib baxmaqdadır. Həmin dəqiqə duydum ki, övrət cansızdır. Oradaca qayıtdım çovustana; ancaq elə sürətlə qayıtdım ki, bilsə idim baxan yoxdur, uşaq kimi qaçardım.

O vaxtdan on yeddi il keçir və həmişə gecə vaxtı bir uşaq ağlamağını eşidəndə Badamlı zəlzələsi yadıma düşür. Həmişə bir yanda zəlzələ söhbəti qulağıma çatanda öz-özümə deyirəm:

“Ax, yazıq uşaqlar!”

Səddam Laçın Şeirləri

Qərib qadın

Sən qəribə qadınsan.

Nəfəsin od kimidir

Buz kimi görsənirsən

Sən öz dərdi bir yana

Hamının dərdin çəkən

Qız kimi görsənirsən

Sən qəribə qadınsan.

Gözlərində həqiqət

Dilində yalan yatır

Ürəyində məhəbbət

Qoynunda ilan yatır

Sən qəribə qadınsan

Yalandan dilin küsüb

Dodaqların öpüşmür.

Gözlərin açıq qalıb

Kirpiklərin görüşmür

Özünü danlamaqla,

Ağlamaqla ötüşmür.

Sən qəribə qadınsan

Əməlin arzularla

Bir gün üst-üstə düşmür

Kəpənək ömrü

Dolaşıqdı insan ömrü

Qəmi düşür dəm vaxtına

Dəmi düşür qəm vaxtına

Keşməkeşdi insan ömrü

Neçə-neçə gözlər düşür

Neçə-neçə gözdən düşür

Ən hikmətli sözlər düşür

Ən ağıldan kəm vaxtına

Yuxu

Yum gözünü, bəlkə hər şey düzəldi?

Bir yuxu ki gerçəyindən gözəldir,

Oyanma.

Oyandınsa, yuxulara inanma.

Bir yuxudur gerçək olan, bir həyat,

Aç gözünü, inanmasan, bir də yat.

Yubanma.

Yubandınsa, əbədi yat, oyanma.

Ölmüşəmmi ağlayasan, gözəlim?

Kim desə ki, ağlamaqla düzəlir,

İnanma.

İnandınsa, ağla qızım, utanma.

Bir eşqi ki, qurban verdik bir səhvə,

Yüz dəfə də "gəlmə" desəm, bir dəfə

Gəl, amma

Evdə səni gözləyirlər, yubanma.

Şeir qız

Eşqin qəzəlini yazan adamın

Yazdığın ən gözəl yazan adamın

Yaza bilmədiyi yeganə kəssən.

Addımın səridir, yerişin xəfif,

Dodağın qafiyə, kirpiyin rədif,

Sən özün şeirsən, sən mənə bəssən.

Sən ömür nuş edən, sən nifrət qusan,

Sən mənim qəlbimdə ömürlük susan,

Beynimin içində duyulan səssən.

Bir qarışlıq adam

Günəşi görmək üçün gecə baxırsan göyə...

Hamı sənə kor deyir, necə baxırsan göyə?

Çox qarışıq adamsan.

Biz isə ağıllıyıq, hər şeyi "düz" bilirik

Ürəyin dünya boyda olsa da, biz bilirik -

Bir qarışlıq adamsan.

Saçında ağ tellərin qaralarla yarışır

Belə də davam elə, sənə də bu yaraşır -

Tam yarışlıq adamsan.

Gözlərindən axanlar gözünə bir də baxmır

Axı niyə baxanlar üzünə bir də baxmır?

Bir baxışlıq adamsan?

Ahın yerdən göylərə, heç çatmasın, əzizim

Səni qara buludlar aldatmasın, əzizim,

Bir yağışlıq adamsan.

***

Gedəndə bir "sağ ol" de,

Nə vaxtsa qarşılaşsaq,

Salamlaya biləsən.

Ay yarımçıq qalanım,

Məni tam anladın ki

Tamamlaya biləsən?

Biz ayrılan axşamı

Sən elə "hey gedirəm",

Mən isə boynu bükük,

Ancaq "qayıt" demişdim.

Yadındadır, gedəndə

Sən bir "sağ ol" demişdin,

Mən "sağ qayıt" demişdim...

Qadınsan

Yaman kövrək olmuşam, ürəyim dərd tapalı

Bir bəhanə tap qayıt, sən ki, gözü qapalı

İnandığım qadınsan

Heç kəsim yoxdur axı, dərdimi ovutmağa

Göz-gözə gəlmək nədi, əllərindən tutmağa

Utandığım qadınsan

Sən ayrısan əzizim, ifadə etmək olmur

Gözlərindən uzağa gördüm ki, getmək olmur

Dayandığım qadınsan

Səndə həqiqət tapıb, inanmışam sevgiyə

Hər doğulan günəşlə daha çox sevim deyə

Oyandığım qadınsan

***

Çalış göz-gözə gəlmə, vədə vermə axşama

Sənə alışmayıblar, girmə könül baxçama

Çiçəklər qısqanırlar

Ən gözəl rəssam mənəm, bu da əsərim deyib

Qurban olduğum Allah, elə gözəllik verib

Mələklər qısqanırlar

Üz çevirib gedirsən, getmə, qayıt deyəndə

Dağınıq saçlarını düzəltmək istəyəndə

Küləklər qısqanırlar.

Şeirlik adam

Xəyal qurma, Ay üzlüm,

Ömür icazə verməz.

Elə ömür demişkən,

Mənim nə ömrüm var ki?!

Dörd fəsillik adamam.

Ömür qısa, arzu çox,

Mən şeir müəllifi yox,

Tam şeirlik adamam.

Məni sevmə, əzizim,

Sən bir ömürlük qadın,

Mən bir illik adamam.

Yenə o bağ olaydı - Mikayıl Müşfiq

Yenə o bağ olaydı, yenə yığışaraq siz

O bağa köçəydiniz.

Biz də muradımızca fələkdən kam alaydıq,

Sizə qonşu olaydıq.

Yenə o bağ olaydı, səni tez-tez görəydim,

Qələmə söz verəydim.

Hər gün bir yeni nəğmə, hər gün bir yeni ilham,

Yazaydım səhər axşam.

Arzuya bax sevgilim, tellərindən incəmi?

Söylə, ürəyincəmi?

Yenə o bağ olaydı, yenə sizə gələydik,

Danışaydıq, güləydik.

Ürkək baxışlarınla ruhumu dindirəydin,

Məni sevindirəydin.

Gizli söhbət açaydıq, ruhun ehtiyacından.

Qardaşından, bacından

Çəkinərək çox zaman söhbəti dəyişəydin,

Mənimlə əyişəydin.

Yenə də bir vuraydı, qəlbimiz gizli-gizli,

Sən, ey əsmər bənizli.

Bu yaz bir başqa yazdır, bu yaz daha da xoşdur,

Vay o qəlbə ki, boşdur!

Hər üfüqdə bir həvəs, hər bucaqda bir umud,

İnsanlar daha məsud.

Duyğular daha incə, fikirlər daha dərin,

Ürəklər daha sərin.

İnsanların vüqarı, tələbi daha yüksək,

Yolumuzdan daş, kəsək,

Təmizlənmiş bir az da. Ellərin keyfi sazdır,

Bu yaz, bir başqa yazdır!

Yenə o bağ olaydı, yenə o qumlu sahil,

Sular ötəydi dil-dil.

Saçın kimi qıvrılan dalğalara dalaydım,

Dalıb ilham alaydım.

Əndamını həvəslə qucaqlarkən dalğalar,

Qəlbimdə qasırğalar,

Fırtınalar coşaydı, qısqanclıqlar doğaydı,

Məni hirsim boğaydı.

Cumub alaydım səni dalğaların əlindən,

Yapışaydım belindən.

Xəyalımız üzəydi sevda dənizlərində,

Ləpələr üzərində.

İlhamımın yelkəni, zərrin saçın olaydı,

Sular xırçın olaydı.

Bu nə gözəl şeirdir, bu nə gözəl mənzərə,

Gəlin baxın Xəzərə.

Çıxalım Buzovnada kiçik qayalıqlara,

Seyrə dalım bir ara...

Gecələr sayrışarkən, ulduzlar lalə kimi,

İşıqlar jalə kimi.

Çilənib dağılarkən ətrafa damla-damla,

Ən yaxın bir adamla.

Nə gözəldir dinləmək suların nəğməsini,

Təbiətin səsini!

Nə gözəldir dolaşmaq, isti yay fəsilləri,

Bu sərin sahilləri!

Nə gözəldir səhərlər bizim böyük ruhumuz,

Aşıb-daşan duyğumuz.

Şəklindəki sulara, baxaraq ləzzət almaq,

Bu mavi şerə dalmaq.

Dalğalar kimi qalxmaq, dalğalar kimi enmək,

Bəzən hürküb çəkinmək.

Hər dalğa bir kişnəyən bəyaz yallı at kimi,

Bizim bu həyat kimi!

Yenə o bağ olaydı sevdalar ölkəsində,

O söyüd kölgəsində.

İnci qumlar üstündə yenə verib baş-başa,

Yayı vuraydıq başa.

Günlərimiz keçəydi qızğın fərəhlər kimi,

Dolu qədəhlər kimi.

Yarpaqlar arasından uzadaraq əlini,

Oxşayaraq telini.

Gecələr darayaydı saçlarını ay gözəl!

Sən gözəlsən, ay gözəl?

Əllərində əllərim, gözlərində gözlərim...

Asılaydı sözlərim

Könlünün qulağından bir qızıl tana kimi,

Günəş doğana kimi.

Bu yaz dostlarım bir az bəxtəvər olacaqlar,

Can-ciyər olacaqlar.

Bir az da uzaqlara açacaqlar yelkəni,

Ruh yeni, həyat yeni...

Çıxacaqlar göyləri aşaraq dönə-dönə,

Buludların fövqünə.

Uçacaqlar sabaha, uçacaqlar yarına,

Yerin boşluqlarına.

Vaxtilə bir kölgə tək hür yaşamaq istəyən,

Bu insan oğlu bilsən.

Azadlıq ölkəsində daha şad olacaqdır, Dünya dad alacaqdır.

Yenə o bağ olaydı, yenə yığışaraq siz,

O bağa köçəydiniz.

Biz də muradımızca fələkdən kam alaydıq,

Sizə qonşu olaydıq.

Yenə o bağ olaydı, səni tez-tez görəydim.

Qələmə söz verəydim.

Hər gün bir yeni nəğmə, hər gün bir yeni ilham,

Yazaydım səhər-axşam.

Arzuya bax, sevgilim, tellərindən incəmi?

Söylə, ürəyincəmi?