Kosmosun Möhtəşəm Mənzərələri

Merkuri Günəş sisteminin ən kiçik və Günəşə ən yaxın planetidir. Orta məsafəsi Günəşdən 58 milyon km-dir. Orbit müddəti cəmi 88 Yer günü, öz oxu ətrafında fırlanma müddəti isə 59 gündür. Diametri 4,879 km, kütləsi Yerinkinin 5.5%-idir. Atmosferi demək olar ki, yoxdur, səthində çoxlu krater var. Gündüz temperaturu 430°C-yə qədər yüksəlir, gecə isə -180°C-yə düşür. Peyki yoxdur.

Venera Günəş sistemində ən isti planetdir. Orta məsafəsi Günəşdən 108 milyon km-dir. Orbit müddəti 225 Yer günü, lakin öz oxu ətrafında tərs istiqamətdə (retroqrad) 243 gündə fırlanır – bir ili bir günündən qısadır! Diametri 12,104 km (Yerə çox yaxındır), kütləsi Yerinkinin 81%-idir. Qalın karbon qazı atmosferi səbəbindən istixana effekti çox güclüdür, səth temperaturu 460°C-dən yuxarıdır. Səthində 1,600-dən çox vulkan və geniş lava axınları var. Peyki yoxdur.

Yer Günəşdən üçüncü planetdir və hazırda həyat olan yeganə məlum planetdir. Orta məsafəsi Günəşdən 150 milyon km-dir (1 AU). Orbit müddəti 365.25 gün, öz oxu ətrafında fırlanma müddəti 24 saatdır. Diametri 12,742 km, kütləsi 5.97 × 10²⁴ kq. Səthinin 71%-i okeanlarla örtülüdür, atmosferi 78% azot və 21% oksigendən ibarətdir. Tektonik plitələr, maqnit sahəsi və ayın cazibə qüvvəsi sayəsində həyat üçün ideal şərait yaranıb. 1 təbii peyki var: Ay.

Mars qırmızı rəngi ilə tanınır (səthindəki dəmir oksidi – pas səbəbindən). Orta məsafəsi Günəşdən 228 milyon km-dir. Orbit müddəti 687 Yer günü, fırlanma müddəti 24.6 saatdır (Yerə çox oxşayır). Diametri 6,779 km, kütləsi Yerinkinin 11%-idir. Ən böyük vulkan Olympus Mons (25 km hündürlük) və ən uzun kanyon Valles Marineris (4,000 km uzunluq) buradadır. Keçmişdə maye su axıntıları olub, indi nazik atmosferi var. 2 peyki var: Phobos və Deimos.

Yupiter Günəş sisteminin ən böyük planetidir, qaz nəhəngidir. Orta məsafəsi Günəşdən 778 milyon km-dir. Orbit müddəti 12 Yer ili, fırlanma müddəti cəmi 10 saatdır (ən sürətli). Diametri 139,820 km (Yerin 11 qatı), kütləsi Yerinkinin 318 qatıdır. Böyük Qırmızı Ləkə adlı nəhəng fırtınası Yer planetindən böyükdür və 300 ildən artıq davam edir. Ən azı 95 peyki var (ən məşhurları: Io, Europa, Ganymede, Callisto).

Saturn buz və qaya hissəciklərindən ibarət möhtəşəm halqaları ilə məşhurdur. Orta məsafəsi Günəşdən 1.4 milyard km-dir. Orbit müddəti 29.5 Yer ili, fırlanma müddəti 10.7 saatdır. Diametri 116,460 km, kütləsi Yerinkinin 95 qatıdır. Günəş sistemində ən çox peyki olan planetdir – 145-dən çox (ən məşhuru Titan). Halqaların eni 282,000 km-ə qədərdir, amma qalınlığı cəmi 10-100 metrdir.

Uran buz nəhəngidir və yan yatmış oxu ilə fırlanır (97° mail), buna görə ekstremal fəsillərə malikdir – bir qütbdə 42 il günəş işığı, digərində 42 il qaranlıq. Orta məsafəsi Günəşdən 2.9 milyard km-dir. Orbit müddəti 84 Yer ili, fırlanma müddəti 17.2 saatdır (retroqrad). Diametri 50,724 km, kütləsi Yerinkinin 14.5 qatıdır. Metan qazı səbəbindən yaşıl-mavi rəngdə görünür. 27 peyki var, Voyager 2 tərəfindən öyrənilib.

Neptun Günəş sistemində ən güclü küləklərə malikdir (saatda 2,100 km-ə qədər). Orta məsafəsi Günəşdən 4.5 milyard km-dir. Orbit müddəti 165 Yer ili, fırlanma müddəti 16.1 saatdır. Diametri 49,244 km, kütləsi Yerinkinin 17 qatıdır. Dərin mavi rəngi metan qazından gəlir. 14 peyki var (ən böyüyü Triton, retroqrad orbitdə). Voyager 2 tərəfindən kəşf edilib.

Pluton ən məşhur cırtdan planetdir. Uzun illər 9-cu planet hesab olunsa da, 2006-cı ildə statusu dəyişdirilib. Diametri 2,377 km. New Horizons (2015) tərəfindən yaxından öyrənilib. Səthində buzlu dağlar, azot buzları və ürək formalı Tombaugh Regio var. 5 peyki var: ən böyüyü Charon (Plutonun yarısı qədər, ikili sistem kimi fırlanırlar), digərləri Styx, Nix, Kerberos və Hydra.

İo Yupiterin peykidir və üzərində 400-dən çox aktiv vulkan var – Günəş sistemində ən geoloji aktiv cisim. Diametri 3,643 km. Sarı rəngi kükürd birləşmələrindəndir. Orbit müddəti cəmi 1.8 Yer günüdür (Yupiterin gelgit qüvvələri səbəbindən daim “sıxılır”).

Günəş sisteminin ən kənarında yerləşən cırtdan planet namizədidir. Səthi dondurucu soyuqdur və tünd qırmızı rəngdədir. Günəşdən o qədər uzaqdadır ki, bir tam dövrünü 11,400 Yer ilinə tamamlayır! Diametri təxminən 1,000 km-dir. Sedna o qədər uzaq bir orbitdədir ki, onun mənşəyi hələ də alimlər üçün böyük bir sirr olaraq qalır.

Titan Saturnun ən böyük peykidir və qalın atmosferi olan yeganə peykdir (Yerdən daha qalın azot atmosferi). Diametri 5,150 km. Səthində metan və etan gölləri, çayları var – Yer xaricində sabit maye gölləri olan yeganə cisim. Orbit müddəti 16 Yer günüdür. Huygens zondunun eniş etdiyi yerdir.

Saturnun ən qəribə peykidir. Bir yarımkürəsi kömür kimi qara, digəri isə qar kimi ağdır ("Yin-Yang" görünüşü). Ekvatoru boyu uzanan 20 km hündürlüyündə nəhəng bir dağ silsiləsi var ki, bu da onu "qoz" formasına salır. Məsafəsi Saturndan 3.5 milyon km-dir. Diametri 1,470 km-dir. İki fərqli rəngin səbəbi kosmik tozların bir tərəfə çökməsi və buzun sublimasiyasıdır.

Saturnun buzla örtülü parlaq peykidir. Səthi Günəş işığının demək olar ki, hamısını qaytardığı üçün sistemin ən parlaq cismlərindən biridir. Cənub qütbündəki çatlarından kosmosa nəhəng su buxarı və buz dənəcikləri fışqırır (geyzerlər). Bu, buz qatının altında maye okean olduğunun birbaşa sübutudur. Diametri cəmi 500 km-dir, lakin daxili istiliyi və okeanı sayəsində həyat axtarışı üçün ən ideal yer sayılır.

Europa Yupiterin peykidir. Diametri 3,122 km. Buz qatının altında böyük duzlu okean olduğu güman edilir – həyat üçün ən potensial yerlərdən biri. Səthində qırmızı xətlər (buz çatları) var. Orbit müddəti 3.5 Yer günüdür. Europa Clipper missiyası 2030-cu ildə ora gedəcək.

Ganymed Günəş sisteminin ən böyük peykidir və hətta Merkuri planetindən böyükdür. Diametri 5,268 km, Yupiterin peykidir. Öz maqnit sahəsinə malik yeganə peykdir (buzlu səthinin altında duzlu okean olduğu güman edilir). Orbit müddəti 7.1 Yer günüdür. Səthində kraterlər və tektonik izlər çoxdur.

Kallisto Yupiterin peykidir və Günəş sistemində ən çox kraterlə örtülmüş cisimdir (çox qədim səth). Diametri 4,821 km. Buzlu səthinin altında duzlu okean ola bilər. Orbit müddəti 16.7 Yer günüdür. Radiasiya səviyyəsi çox yüksəkdir.

Ay bizim yeganə təbii peykimizdir. Diametri 3,474 km. Orbit müddəti 27.3 gündür (həm də öz oxu ətrafında eyni müddətdə fırlanır, buna görə həmişə eyni üzünü görürük). Səthində kraterlər, dənizlər (qədim lava düzənlikləri) var. İnsan ayağı dəymiş yeganə Yer xarici cisimdir.

Triton Neptunun ən böyük peykidir. Diametri 2,707 km. Planetin fırlanma istiqamətinin əksinə dövr edir (retroqrad orbit – çox güman Kuiper qurşağından tutulub). Səthində azot geyzerləri var, temperatur -235°C-dir. Orbit müddəti 5.9 gündür.

Eris cırtdan planetdir, kütləsinə görə Plutona çox yaxındır (27% daha ağır), diametri ~2,326 km. Günəşdən çox uzaqda (Kuiper qurşağından kənarda) yerləşir. 1 peyki var: Dysnomia. Adı yunan mifologiyasından – nifaq ilahəsi.

Haumea cırtdan planetdir. Sürətli fırlanması (4 saatda bir dövr) səbəbindən dartılmış, reqbi topuna bənzər forması var. Orta diametri ~1,560 km (ekvatorial ~1,960 km). Öz halqaları var. 2 peyki: Hiʻiaka və Namaka.

Makemake Kuiper qurşağındakı ən parlaq obyektlərdən biridir. Diametri ~1,430 km. Səthində metan buzu var, qırmızı rəngdə görünür. 1 kiçik peyki var (S/2015 (136472) 1).

Serera (Ceres) Mars və Yupiter arasındakı Asteroid qurşağında yerləşən yeganə cırtdan planetdir və onların içində ən kiçiyidir. Diametri 946 km. Dawn missiyası tərəfindən öyrənilib – səthində duzlu su izləri və parlaq ləkələr (Occator krateri) var.

Günəş sisteminin uzaq kənarında mövcud olduğu təxmin edilən hipotetik bir planetdir. Neptundan təxminən 10 dəfə kütləli olduğu və Günəşdən çox uzaq bir orbitdə (bir dövrü 10,000 - 20,000 il) fırlandığı düşünülür. Alimlər onun varlığını Kuiper qurşağındakı digər kiçik cisimlərin qeyri-adi hərəkətlərinə və qravitasiya təsirlərinə əsasən irəli sürüblər. Hələlik birbaşa görüntülənməyib.

Emissiya nebulası (ulduz doğulma bölgəsi). Qartal Nebulasında (M16) yerləşən nəhəng qaz və toz sütunlarıdır. Hündürlüyü bir neçə işıq ili. Hubble-ın 1995-ci il şəkli ilə məşhurlaşıb, JWST isə içərisində yeni doğulan ulduzları göstərib. Məsafə: ~6,500 işıq ili.

Emissiya nebulası. Süd Yolu qalaktikasındakı ən böyük ulduz doğulma bölgələrindən biri. Uzunluğu 300 işıq ili. İçərisində Eta Carinae kimi Günəşdən milyon dəfə parlaq ulduzlar var. JWST şəkillərində "kosmik uçurumlar" kimi dramatik strukturlar görünür. Məsafə: ~8,500 işıq ili.

Emissiya nebulası. Yerə ən yaxın böyük ulduz doğulma bölgəsidir (1,344 işıq ili). Çılpaq gözlə görünən yeganə nebuladır (Oryon qılıncında). İçərisində minlərlə gənc ulduz var. Məsafə: ~1,344 işıq ili.

Emissiya nebulası. Böyük Magellan Buludunda yerləşən ən nəhəng və ən aktiv ulduz doğulma bölgəsidir. Diametri 1,000 işıq ili. Saatda milyonlarla yeni ulduz yaradır. Məsafə: ~160,000 işıq ili.

Supernova qalığı. 1054-cü ildə çinli astronomlar tərəfindən qeydə alınmış partlayışın qalığıdır. Mərkəzində saniyədə 30 dəfə fırlanan pulsar (neytron ulduzu) var. Diametri ~11 işıq ili. Məsafə: ~6,500 işıq ili.

Qara dumanlıq. Arxadakı emissiya nebulasının işığını kəsən soyuq toz bulududur. Forma at başına bənzəyir. JWST infraqırmızı şəkilləri ilə detalları ilk dəfə aydın görünür. Məsafə: ~1,500 işıq ili.

Planetar nebula. Günəşə bənzər ulduzun xarici qatlarını atması nəticəsində yaranıb. Halqa forması var, lakin 3D-də spirala bənzəyir. Məsafə: ~2,600 işıq ili.

Planetar nebula. Yerə ən yaxın böyük planetar nebulalardan biri. Mərkəzdəki ölən ulduz və ətrafdakı qaz qatları "göz" effekti yaradır. Diametri ~6 işıq ili. Məsafə: ~650 işıq ili.

Supernova qalığı. 8,000 il əvvəl baş vermiş partlayışın qalıqları. Nazik filamentlər və şok dalğaları ilə dolu. Diametri ~110 işıq ili. Məsafə: ~2,100 işıq ili.

Emissiya nebulası. Çılpaq gözlə görünən nebulalardan biri. İçərisində gənc ulduz küməsi NGC 6530 var. Diametri ~110 işıq ili. Məsafə: ~4,100 işıq ili.

Emissiya nebulası (qalıq). Oryon bürcünü əhatə edən nəhəng qövsvari bulud. Diametri ~300 işıq ili. Qədim supernova partlayışlarının qalığı ola bilər. Çox solğun olduğu üçün geniş bucaqlı şəkillərdə görünür.

Barnard 68 klassik qara dumanlıq (Bok globule) nümunəsidir. Soyuq toz və qaz buludu arxa fon ulduzlarının işığını tam udur, buna görə tam qara görünür. Diametri təxminən 0.5 işıq ili, məsafəsi ~410 işıq ilidir. Kütləsi Günəşin 2 qatıdır. Gələcəkdə kontrakt edib yeni ulduzlar yarada bilər – ulduz doğulmasının erkən mərhələsini göstərir.

Planetar nebula. Mərkəzi ölməkdə olan bir ulduzun atdığı konsentrik qaz təbəqələrindən yaranmışdır. Kosmosdakı ən mürəkkəb formalı dumanlıqlardan biridir. Məsafə: ~3,300 işıq ili.

Planetar nebula (M27). Forması idman hantelinə bənzədiyi üçün bu adı alıb. Parlaqlığı sayəsində həvəskar teleskoplarla da rahat görünür. Məsafə: ~1,360 işıq ili.

Emissiya nebulası. Pəncə izlərinə bənzəyən qaranlıq toz zolaqları ilə məşhurdur. İçərisində çox gənc və kütləvi ulduzlar var. Məsafə: ~5,500 işıq ili.

Süd Yolu barred spiral qalaktikadır və bizim evimizdir. Diametri 100,000–180,000 işıq ili, 100–400 milyard ulduz var. Mərkəzində Sagittarius A* qara dəliyi (Günəşin 4 milyon qatı) yerləşir. Hazırda Sagittarius cırtdan qalaktikasını yavaş-yavaş parçalayaraq udur – ulduz axınlarının çoxu vaxtilə udulmuş kiçik qalaktikaların qalıqlarıdır.

Andromeda spiral qalaktikadır, 2.5 milyon işıq ili uzaqlıqda. Çılpaq gözlə görünən ən uzaq obyektdir. Diametri ~220,000 işıq ili, ~1 trilyon ulduz. 4.5 milyard il sonra Süd Yolu ilə toqquşacaq.

Sombrero (M104) spiral qalaktikadır, 29 milyon işıq ili uzaqlıqda. Şlyapa formasına bənzəyən parlaq nüvə və toz zolağı ilə məşhurdur. Mərkəzində 1 milyard Günəş kütləli qara dəlik var.

Sigar Qalaktikası (M82) irrequlyar starburst qalaktikadır, 12 milyon işıq ili uzaqlıqda. Çox sürətlə ulduz yaradır (ildə 10 Günəş kütləsi qədər). Toqquşma nəticəsində qaz sıxılır və yeni ulduzlar doğulur.

Kvazarlar kainatın ən parlaq obyektləridir. Mərkəzdəki ifrat kütləli qara dəlik qazı udarkən böyük enerji buraxır – bir kvazar bütün qalaktikadan parlaq ola bilər. 3C 273 2.4 milyard işıq ili uzaqlıqda yerləşir və Yerə ən yaxın parlaq kvazardır.

Centaurus A radio qalaktikadır, 13 milyon işıq ili uzaqlıqda. Mərkəzindən milyonlarla işıq ili uzunluğunda nəhəng plazma şırnaqları (jetlər) püskürür. Toqquşma nəticəsində yaranıb.

Hoag's Object halqa qalaktikadır, 600 milyon işıq ili uzaqlıqda. Mərkəzdə parlaq nüvə, ətrafında boşluqdan sonra mükəmməl ulduz halqası var. Bu nadir forma nadir toqquşma nəticəsində yaranıb.

Quyruqlu qalaktikalar toqquşma nəticəsində uzun ulduz quyruqları əmələ gətirir. Tadpole Galaxy (Arp 188) 420 milyon işıq ili uzaqlıqda yerləşir – quyruğu 280,000 işıq ili uzunluğundadır.

Böyük boşluqlar (voids) qalaktikaların demək olar ki, olmadığı nəhəng zonlardır. Boötes Void diametri ~330 milyon işıq ili olan ən böyük boşluqlardan biridir – içində cəmi bir neçə qalaktika var.

Nəhəng divarlar kainatın ən böyük strukturlarıdır. Hercules-Corona Borealis Great Wall uzunluğu ~10 milyard işıq ili olan ən böyük bilinən strukturdur – milyardlarla qalaktika ehtiva edir.

Hubble Ultra Deep Field 13 milyard il əvvələ baxan ən dərin görüntüdür. Kiçik sahədə 10,000-dən çox qalaktika göstərir.

SMACS 0723 James Webb-in ilk dərin sahə görüntüsüdür. Qravitasiya linzalaması ilə 13.5 milyard il əvvəlki qalaktikaları göstərir.

M87 qara dəliyi Virgo bürcündəki M87 qalaktikasının mərkəzində yerləşir. 2019-cu ildə Event Horizon Telescope tərəfindən ilk dəfə şəkli çəkilən qara dəlikdir. Kütləsi Günəşin 6.5 milyard qatıdır. Son görüntülərdə plazma jetləri və maqnit sahələri görünür.

Sagittarius A* Süd Yolunun mərkəzi qara dəliyidir (Günəşin 4 milyon qatı kütləsi). 2024-cü il polarized görüntüləri güclü spiral maqnit sahələrini göstərdi – bu sahələr maddəni udmağa mane olur və jetlər yaradır.

Hubble tərəfindən aşkar edilən qaçaq supermassive qara dəlik öz qalaktikasından qovulub və arxasında 200,000 işıq ili uzunluğunda yeni ulduzlar zənciri (izi) qoyub. Sürəti saatda milyonlarla km-dir.

JWST-nin dərin kosmos şəklində təsadüfən mükəmməl sual işarəsi forması görünür. Əslində bu, cazibə linzalaması ilə birləşən iki (və ya daha çox) uzaq qalaktikadır.

Cassiopeia A supernova qalığının içində JWST tərəfindən tapılan yaşıl rəngli qaz filamentləri ("Green Monster"). Bu, partlayan ulduzların daxili strukturunu ilk dəfə göstərir.

JWST Böyük Partlayışdan cəmi 500-700 milyon il sonra (kainat çox gənc olanda) artıq Süd Yolu qədər böyük qalaktikalar tapıb. Bu "universe breakers" fizika qanunlarını çətinliyə salır – bu qədər qısa müddətdə necə nəhəngləşiblər?

J0613+52 yaxınlarda kəşf edilən qaranlıq qalaktikadır – içində demək olar ki, ulduz yoxdur, yalnız nəhəng fırlanan qaz kütləsidir. Qaranlıq maddə nəzəriyyəsinin real sübutu sayılır.

J1023+0038 "kosmik kran" kimi müntəzəm sönüb yanır və rəngini dəyişir. Bu transitional millisecond pulsar neytron ulduzlarının ölümü haqqında yeni fikirlər verir.

Qaranlıq enerjinin zamanla güclənməsi fərziyyəsinə əsaslanan bu ssenaridə, kainatın genişlənmə sürəti sonsuzluğa çatır. Nəticədə qravitasiya artıq maddəni bir arada tuta bilmir; əvvəlcə qalaktikalar, sonra ulduzlar və planetlər, ən sonda isə atomlar və zaman-məkanın özü parçalanaraq yox olur.

Saturnun halqaları buz və qaya hissəciklərindən ibarətdir. Eni 282,000 km, qalınlığı isə cəmi 10-100 metrdir – kosmosun ən incə və möhtəşəm strukturlarından biri.

Bu, fərdi ulduzların partlaması deyil, kainatın özünün "nəfəs alması"dır. Alimlər on illərdir davam edən pulsar müşahidələri ilə kainatın hər tərəfini bürüyən aşağı tezlikli gravitasiya dalğaları fonunu tapıblar. Bu, uzaq keçmişdə toqquşan nəhəng qara dəliklərin yaratdığı "kosmik uğultu"dur.

Orion dumanlığında kəşf edilən bu cisimlər hər şeyi qarışdırdı. Jupiter Mass Binary Objects (Yupiter kütləli ikili cisimlər). Bunlar nə planetdir (çünki heç bir ulduzun ətrafında fırlanmırlar), nə də ulduz (çünki kütlələri çox kiçikdir). Kosmosun boşluğunda cüt-cüt gəzən bu nəhəng qaz kürələri planetlərin yaranma nəzəriyyəsini yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edir.