Tonqal

Novruz tonqalı bayramın mərkəzində dayanır. Süfrə, səməni, şirniyyatlar tamamlayıcıdır, amma tonqal bayramın nəfəsidir. Od qalxan an Novruz sadəcə təqvim hadisəsi olmur, mərasimə çevrilir. İnsanlar bir nöqtədə toplaşır, baxışlar alova dikilir və həmin an hamı eyni ritmdə düşünür.

Tonqal köhnə ilin ağırlığını arxada qoymaq üçün yandırılır. Bu, fiziki deyil, daha çox mənəvi bir boşalma anıdır. Odun içində nə yandığını hər kəs özü bilir. Kimisi qorxunu, kimisi yorğunluğu, kimisi də keçmişdən qalma sözləri alova tapşırır. Novruz tonqalı buna görə hər il eyni cür yanır, amma hər kəs üçün fərqli məna daşıyır.

Novruza aparan dörd çərşənbə mərhələli hazırlıq dövrüdür. Bu hazırlıq yalnız ev-eşik təmizliyi ilə bitmir. İnsan özü də bu mərhələlərdən keçir.

Su çərşənbəsi təmizlənmənin başlanğıcıdır. Su axdıqca durğunluq qırılır. Evdə su ilə görülən işlər təsadüfi deyil, bu günün əsas mənası duruluqdur.

Od çərşənbəsi artıq tonqalın ön plana çıxdığı mərhələdir. Atəş burada yandırıcı deyil, oyadıcı rol oynayır. İnsanlar tonqal ətrafında toplaşır, ilk dəfə olaraq bayramın yaxınlaşdığını real şəkildə hiss edirlər.

Yel çərşənbəsi dəyişiklik gətirən mərhələdir. Küləyin hərəkəti təkcə təbiətdə yox, düşüncələrdə də hiss olunur. Torpaq çərşənbəsi isə tamamlayıcı nöqtədir. Torpaq oyanır, həyat yenidən dövrəyə girir. Bu dörd mərhələ birlikdə Novruzu hazır vəziyyətə gətirir.

Tonqal qalamaq özü ayrıca bir mərasimdir. Odunun yığılmasından alovun qalxmasına qədər hər detal diqqət tələb edir. Tonqal təsadüfi yerdə qalınmır, məkan seçilir, ətraf nəzərə alınır. Bu mərasimdə ehtiyatla yanaşı, hörmət də var.

Tonqalın üzərindən atlanmaq sözlə deyilən niyyətin hərəkətlə təsdiqidir. İnsan tullanarkən sadəcə atlamır, öz daxilində bir həddi keçir. Bu adət əsrlərdir davam edir və hər nəsil ona öz duyğusunu əlavə edir.

Alovun dili səssizdir, amma baxmağı bacaran üçün çox şey deyir. Tonqal qarşısında uzun-uzadı sözə ehtiyac olmur. Orada dayanmaq, alovu izləmək kifayətdir.

Dədə Qorqud dastanlarında tonqal xüsusi yerdə dayanır. Üç tonqal anlayışı isə simvolik bir quruluşdur. Bu üç alov zamanın üç qatını birləşdirir.

Birinci tonqal keçmişin yaddaşıdır. Ata-babadan gələn sözlər, yol qaydaları bu alovun içində yaşayır. İkinci tonqal bu günün məsuliyyətidir. İnsan öz qərarları ilə bu alovun qarşısında dayanır. Üçüncü tonqal isə hələ yaşanmamış yolun işığıdır. O, qorxutmur, sadəcə istiqamət göstərir.

Dədə Qorqudun söylədikləri bu üç alovun ortasında daha ağır çəkir. Çünki bu sözlər nə keçmişdə qalır, nə də havada asılı qalır. Onlar zamanla yol gedir.

Oğuz elində tonqal gündəlik həyatın da, mərasimin də mərkəzində idi. Gecə yanan tonqal uzaqdan görünürdü və bu, xəbər demək idi. Burada həyat var, burada birlik var.

Toylarda, yığıncaqlarda tonqal ətrafında toplaşmaq təsadüfi deyildi. Alovun yanında deyilən söz daha məsuliyyətli sayılırdı. Çünki tonqal şahid idi. Oğuz elində od qarşısında verilən qərar geri alınmazdı.

Bu gün Novruz tonqalı həmin ənənənin davamıdır. Forması dəyişib, mənası yox. Hələ də insanlar tonqal ətrafında eyni hissi yaşayır: tək deyilik. Od bunu xatırladır.

İstifadə olunan mənbələr:

İstifadə olunan mənbələr:

 UNESCO – Novruzun qeyri-maddi mədəni irs kimi təsviri

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası – Novruz və xalq inancları

Azərbaycan Milli Kitabxanası – Novruz adətləri və çərşənbələr

Azərbaycan folklorunda od və atəş kultu

Qədim türk inanclarında atəşin yeri

Dədə Qorqud dastanları – tam mətn və izahlar