Hüseyn Cavid bioqrafiyası: həyatı, yaradıcılığı, əsərləri və faciəli taleyi
Hüseyn Cavid — əsl adı Hüseyn Abdulla oğlu Rasizadə — XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən böyük şair və dramaturqlarından biri, Azərbaycan romantizminin görkəmli nümayəndəsi, filosof-şair və milli dramaturgiyanın inkişafında mühüm rol oynamış sənətkardır.
Hüseyn Cavid 24 oktyabr 1882-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. O, klassik Şərq ədəbiyyatı və fəlsəfəsi ilə Qərb romantizminin estetik prinsiplərini öz yaradıcılığında birləşdirərək Azərbaycan ədəbiyyatına tamamilə fərqli poetik və dramaturji düşüncə gətirib. “Ana”, “Maral”, “Şeyx Sənan”, “İblis”, “Uçurum”, “Afət”, “Peyğəmbər”, “Topal Teymur”, “Knyaz”, “Səyavuş”, “Xəyyam”, “Azər” və digər əsərləri onun ədəbi irsinin əsas hissəsini təşkil edir.
Cavidin yaradıcılığının mərkəzində insan, azadlıq, gözəllik, məhəbbət, xeyir və şər, ədalət, mənəvi seçim, hakimiyyət və müharibə kimi ümumbəşəri problemlər dayanır. Azərbaycan Prezidenti 2022-ci ildə Cavidin 140 illiyi ilə bağlı sərəncamında onun yaradıcılığını həqiqət, insanpərvərlik və gözəllik ideyaları ilə əlaqələndirib.
Onun həyatı isə yaradıcılığı qədər dramatik olub. 1937-ci il repressiyalarının qurbanına çevrilən Cavid həbs olunub, ağır istintaq və həbsxana illərindən sonra Sibirə sürgün edilib və 1941-ci ildə uzaq Şevçenko qəsəbəsində vəfat edib. 1982-ci ildə nəşi Azərbaycana gətirilib və Naxçıvanda torpağa tapşırılıb.
Hüseyn Cavid kimdir?
Hüseyn Cavid Azərbaycan ədəbiyyatında romantik poeziyanın və fəlsəfi dramaturgiyanın ən mühüm simalarından biridir.
O, yalnız şair və dramaturq deyildi. Cavid həm də müəllim, filosof və geniş dünyagörüşünə malik ziyalı idi. Yaradıcılığında konkret siyasi hadisələrdən daha geniş olan insanlıq problemlərinə müraciət edir, tarixi şəxsiyyətləri və hadisələri ümumbəşəri fəlsəfi məsələləri araşdırmaq üçün bədii vasitəyə çevirirdi.
Azərbaycan Milli Kitabxanasının Cavid haqqında elektron məlumat bazasında onun Azərbaycan ədəbiyyatında romantizm cərəyanının ən böyük nümayəndələrindən biri olduğu, dramaturgiyanı mövzu, obraz və məkan baxımından genişləndirərək ümumbəşəri ideyaları Azərbaycan səhnəsinə gətirdiyi vurğulanır.
Cavidin əsərlərində Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin qarşılaşması, insanın mənəvi azadlığı və cəmiyyətlə fərd arasındakı münasibət xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Hüseyn Cavidin əsl adı
Hüseyn Cavidin doğum adı Hüseyn Abdulla oğlu Rasizadə olub.
“Cavid” onun ədəbi təxəllüsüdür. Azərbaycan Milli Kitabxanasının xronologiyasında qeyd edilir ki, 1909-cu ildə Türkiyədən Naxçıvana yazdığı məktubu “Hüseyn Cavid Rasizadə” imzası ilə göndərib və sonradan “Cavid” təxəllüsü onun və ailə üzvlərinin soyadına çevrilib.
Beləliklə:
-
Əsl adı: Hüseyn Abdulla oğlu Rasizadə
-
Ədəbi adı: Hüseyn Cavid
-
Doğum tarixi: 24 oktyabr 1882
-
Doğum yeri: Naxçıvan
-
Vəfat tarixi: 5 dekabr 1941
-
Vəfat yeri: Şevçenko qəsəbəsi, Tayşet rayonu, İrkutsk vilayəti
-
Fəaliyyət sahələri: şair, dramaturq, müəllim, filosof-şair
Hüseyn Cavidin uşaqlıq və ailə həyatı
Hüseyn Cavid Naxçıvanda ruhani ailəsində anadan olub. Atası Molla Abdulla dini təhsil almış və Naxçıvanın tanınmış ruhani ailələrindən birinə mənsub olub. Cavid klassik Şərq ədəbiyyatı və musiqisi ilə tanış olduğu bir ailə mühitində böyüyüb.
Onun böyük qardaşı Şeyx Məhəmməd də təhsilli və ziyalı şəxs olub. Cavidin ilkin təhsilində qardaşının mühüm rolu olub.
Ailənin dini-mədəni mühiti gələcək sənətkarın dünyagörüşünün formalaşmasına ciddi təsir göstərib. Sonrakı yaradıcılığında Qurani-Kərim, Şərq fəlsəfəsi, klassik poeziya, təsəvvüf və islam mədəniyyəti ilə bağlı motivlərin görünməsi müəyyən mənada bu mühitlə əlaqəlidir.
Hüseyn Cavidin təhsili
Cavid ilk təhsilini Naxçıvanda alıb.
Azərbaycan Milli Kitabxanasının xronologiyasına görə:
1891–1896-cı illərdə mollaxanada təhsil alıb.
Daha sonra 1896–1898-ci illərdə görkəmli maarifçi Məhəmməd Tağı Sidqinin “Məktəbi-tərbiyə” məktəbində oxuyub.
Məktəbdə yeni üsulla təhsil alması Cavidin dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
Təbriz illəri
1899–1903-cü illərdə Hüseyn Cavid Təbrizdə Talibiyyə mədrəsəsində təhsil alıb. Burada klassik Şərq ədəbiyyatı, ərəb və fars dilləri və dini-fəlsəfi mətnlərlə daha dərindən tanış olub.
Təbriz dövrü onun intellektual inkişafında xüsusi mərhələ hesab olunur.
Hüseyn Cavid İstanbulda
Hüseyn Cavidin həyatında İstanbul dövrü xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
1906–1908-ci illərdə İstanbulda ali təhsil alıb. Azərbaycan Milli Kitabxanasının xronologiyası bu dövrdə onun İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat şöbəsində oxuduğunu göstərir. TDV İslam Ensiklopediyası isə onun İstanbulda Darülfünunun Ədəbiyyat Şöbəsində bəzi dərsləri dinlədiyini və burada ədəbi mühitlə sıx əlaqə qurduğunu qeyd edir.
İstanbulda Cavid Türkiyənin ədəbi və fəlsəfi mühiti ilə yaxından tanış olur.
Xüsusilə Rza Tofiq onun düşüncə və ədəbi-estetik dünyagörüşünə təsir edən şəxsiyyətlərdən biri olub. TDV İslam Ensiklopediyasına görə Cavid Rza Tofiqdən xüsusi dərslər alıb və yeni ədəbiyyat anlayışını mənimsəməyə başlayıb.
Bu illərdə onun yaradıcılığında türkçülük, romantizm, fərdiyyətçilik, azadlıq və insanın mənəvi dünyası ilə bağlı motivlər daha qabarıq görünməyə başlayıb.
Hüseyn Cavidin ilk ədəbi fəaliyyəti
Hüseyn Cavid yaradıcılığa şeirlə başlayıb.
İlk əsərlərini müxtəlif təxəllüslərlə qələmə alıb. Mənbələrdə “Gülçin”, “Salik”, “Arif” kimi təxəllüslərə rast gəlinir.
1900-cü illərin əvvəllərindən onun şeirləri Azərbaycan və Türkiyədə nəşr olunan mətbuat orqanlarında görünməyə başlayıb.
“Şərqi-Rus”, “Həyat”, “Füyuzat”, “İrşad” və digər nəşrlər onun yaradıcılığının ilk oxucuya çatdığı əsas mətbuat orqanları arasında olub.
Hüseyn Cavid müəllim kimi
Hüseyn Cavidin həyatında müəllimlik fəaliyyəti mühüm yer tutur.
1910-cu ildə Gəncədə ruhani məktəbində müəllim işləyib. 1912-ci ildə Gəncədə Pişnamazzadənin məktəbində dərs deyib, daha sonra Gəncə dəmiryolunda mühasib kimi çalışıb. Tiflisdə də müəllimlik fəaliyyəti göstərib.
1918–1919-cu illərdə Naxçıvana qayıdaraq Rüşdiyyə məktəbində dərs deyib.
1920-ci illərdən etibarən Bakıda da pedaqoji fəaliyyətini davam etdirib. Müəllimlər İnstitutunda və Bakı Teatr Texnikumunda dərs deyib.
Cavid üçün müəllimlik sadəcə peşə olmayıb. O, məktəbi insanın və cəmiyyətin inkişafının əsas vasitələrindən biri hesab edirdi.
Hüseyn Cavidin ilk kitabı — “Keçmiş günlər”
Hüseyn Cavidin ilk kitabı “Keçmiş günlər” 1913-cü ildə Tiflisdə nəşr olunub.
Kitab onun erkən lirikasının mühüm nümunələrini bir araya gətirirdi. Prezident Kitabxanasının məlumatına görə Cavidin beşcildlik “Əsərləri”nin birinci cildinə “Keçmiş günlər” və “Bahar şəbnəmləri” şeirlər silsiləsi, həmçinin “Azər” poeması daxil edilib.
1917-ci ildə isə “Bahar şəbnəmləri” kitabı çap olunub.
Bu əsərlər Cavidin lirik-fəlsəfi üslubunun formalaşmasını izləməyə imkan verir.
Hüseyn Cavid və Azərbaycan romantizmi
Hüseyn Cavid Azərbaycan romantizminin ən böyük nümayəndələrindən biri hesab olunur.
Azərbaycan romantizmi XX əsrin əvvəllərində milli ədəbiyyatda yeni estetik düşüncə yaratdı. Bu cərəyanın nümayəndələri insanın mənəvi azadlığına, gözəlliyə, ideal dünyaya, milli-mədəni dəyərlərə və ümumbəşəri problemlərə xüsusi əhəmiyyət verirdilər.
Cavidin romantizmi isə sadəcə xəyal və gözəllikdən ibarət deyildi.
Onun romantik qəhrəmanları daim seçim qarşısında qalır:
xeyir və şər, azadlıq və əsarət, sevgi və nifrət, mənəviyyat və hakimiyyət, insan və cəmiyyət.
Cavidin yaradıcılığının gücü də məhz bu fəlsəfi qarşıdurmalardan doğur.
Azərbaycan Milli Kitabxanası onun yaradıcılığını Qərb romantizmi ilə əlaqəli Azərbaycan romantizminin əsas istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir.
“Ana” — Hüseyn Cavidin ilk dram əsərlərindən biri
Hüseyn Cavidin dramaturgiyasında “Ana” xüsusi yer tutur.
Əsər 1910-cu ildə yazılıb və Cavidin Naxçıvan dövründəki yaradıcılığı ilə bağlıdır. 1913-cü ildə Tiflisdə çap olunub.
“Ana” əsərində ailə, vicdan, mərhəmət və insanlıq məsələləri ön plana çıxır.
Cavid dramaturgiyaya ilk addımlarından etibarən insanın daxili dünyasını və mənəvi seçimlərini əsas problem kimi götürürdü.
“Şeyx Sənan” — məhəbbət və dinlərarası qarşıdurma
“Şeyx Sənan” Hüseyn Cavidin ən məşhur əsərlərindən biridir.
Əsər 1912–1914-cü illər arasında yazılıb.
Əsərin mərkəzində Şeyx Sənan və Xumarın məhəbbəti dayanır. Lakin bu məhəbbət sadəcə iki insanın sevgisi kimi təqdim edilmir.
Cavid məhəbbəti insanları dini, milli və sosial sərhədlərdən daha üstün bir qüvvə kimi təqdim edir.
Əsərdə “insanı insan edən nədir?” sualı ön plana çıxır.
Cavid üçün həqiqi məhəbbət insanları ayıran sərhədləri aşmaq gücünə malikdir.
Bu səbəbdən “Şeyx Sənan” yalnız romantik məhəbbət əsəri deyil, həm də dini dözümlülük, insanlıq və ümumbəşəri birlik haqqında fəlsəfi dramdır.
“İblis” — Hüseyn Cavidin ən məşhur əsərlərindən biri
Hüseyn Cavid yaradıcılığından danışarkən ilk yada düşən əsərlərdən biri “İblis” faciəsidir.
“İblis” Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı faciələr fonunda insanın daxilindəki şər problemini araşdırır.
Əsərin əsas fəlsəfi suallarından biri budur:
Şər insanı idarə edir, yoxsa insan öz şərini İblisin adı ilə gizlədir?
Cavidin İblisi sadəcə mifoloji varlıq deyil. O, insanın daxilindəki tamahın, hakimiyyət hərisliyinin, nifrətin və zorakılığın simvoluna çevrilir.
Bu səbəbdən əsər konkret tarixi dövrdən kənara çıxaraq ümumbəşəri məna qazanır.
Azərbaycan Milli Kitabxanasının materiallarında “İblis” Cavidin əsas dram əsərləri sırasında göstərilir.
“Peyğəmbər” əsəri
“Peyğəmbər” Hüseyn Cavidin tarixi-fəlsəfi dramlarından biridir.
Əsərin mövzusu tarixi şəxsiyyətə əsaslansa da, Cavid burada öz dövrünün mənəvi və ictimai problemlərinə də münasibət bildirir.
1924-cü ildə “Peyğəmbər” dramı Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığının nəşriyyatında çap olunub.
Əsərdə insanın həqiqəti dərk etməsi, mənəvi yenilənmə və cəmiyyətin dəyişməsi kimi məsələlər mühüm yer tutur.
“Topal Teymur” — tarix və hakimiyyət fəlsəfəsi
Hüseyn Cavidin ən çox müzakirə olunan əsərlərindən biri **“Topal Teymur”**dur.
Əsərdə tarixi şəxsiyyət Əmir Teymur bədii-fəlsəfi obraz kimi təqdim edilir.
Cavid Teymuru sadəcə tarixi fateh kimi göstərmir. Onu hakimiyyət, müharibə, zorakılıq və insan iradəsi haqqında düşünmək üçün mürəkkəb bir obraz kimi qurur.
Əsər 1920-ci illərin siyasi və ideoloji mühitində ciddi müzakirələrə səbəb olub. Azərbaycan Milli Kitabxanasının materialında “Topal Teymur”un 1926-cı ildə nəşr edildiyi və Azərbaycan Akademik Teatrında tamaşaya qoyulduğu qeyd edilir.
Sonradan əsər sovet ideoloji tənqidinin təzyiqinə məruz qalıb.
Hüseyn Cavid və “Azər” poeması
“Azər” Cavidin böyük həcmli fəlsəfi əsərlərindən biridir.
Poema üzərində uzun illər işlənib və 1920–1937-ci illəri əhatə edən yaradıcılıq mərhələsi ilə əlaqələndirilir. Prezident Kitabxanasının Cavidin beşcildlik əsərləri haqqında məlumatında “Azər” poemasının 1920–1937-ci illər arasında yazıldığı göstərilir.
“Azər” əsərində Cavidin insan, cəmiyyət, elm, mədəniyyət, Şərq və Qərb, müharibə və mənəvi böhranla bağlı düşüncələri geniş şəkildə əks olunur.
“Səyavuş” və “Xəyyam”
Cavid yaradıcılığının son mərhələsində tarixi və fəlsəfi mövzulara daha çox müraciət edib.
“Səyavuş” əsəri böyük İran şairi Firdovsinin 1000 illik yubileyi ilə əlaqədar yazılıb. Azərbaycan Milli Kitabxanasının məlumatına görə əsər 1932-ci ildə “Azərnəşr”də çap olunub və 1934-cü ildə Dövlət Teatrında tamaşaya qoyulub.
“Xəyyam” isə Ömər Xəyyam obrazı üzərindən azad düşüncə, elm, fəlsəfə və insanın mənəvi azadlığı məsələlərini araşdırır.
1934–1935-ci illərdə “Xəyyam” və “Şəhla” üzərində işləyib. “Xəyyam” ədəbi əsərlər müsabiqəsində mükafata layiq görülüb.
Hüseyn Cavidin əsas əsərləri
Hüseyn Cavidin zəngin yaradıcılıq irsini bir neçə istiqamətdə qruplaşdırmaq mümkündür.
Şeirləri və poetik əsərləri
-
“Keçmiş günlər”
-
“Bahar şəbnəmləri”
-
“Azər”
-
“Kor neyzən”
Dram və faciələri
-
“Ana”
-
“Maral”
-
“Şeyx Sənan”
-
“İblis”
-
“Şeyda”
-
“Uçurum”
-
“Afət”
-
“Peyğəmbər”
-
“Topal Teymur”
-
“Knyaz”
-
“Səyavuş”
-
“Xəyyam”
-
“İblisin intiqamı”
-
“Telli saz”
-
“Şəhla”
AMEA-nın Cavidşünaslıq şöbəsi onun əsərlərinin beşcildlik nəşrini və Cavid irsinə həsr olunmuş çoxsaylı elmi tədqiqatları əsas nəticələri sırasında göstərir.
Hüseyn Cavidin yaradıcılığının əsas mövzuları
Cavidin yaradıcılığını yalnız tarixi dramlar və romantik şeirlər kimi qiymətləndirmək kifayət deyil.
Onun yaradıcılığında bir neçə böyük ideya xətti mövcuddur.
İnsan və mənəvi seçim
Cavidin qəhrəmanları çox vaxt mürəkkəb seçim qarşısında qalır.
Onlar:
-
xeyir və şər,
-
sevgi və nifrət,
-
azadlıq və əsarət,
-
vicdan və mənfəət,
-
insanlıq və hakimiyyət
arasında seçim etməli olurlar.
Məhəbbət
Məhəbbət Cavid yaradıcılığında sadəcə romantik münasibət deyil.
“Şeyx Sənan”da məhəbbət dini və milli sərhədləri aşan ümumbəşəri qüvvəyə çevrilir.
Şər problemi
“İblis” başda olmaqla bir sıra əsərlərində Cavid şərin mənbəyini araşdırır.
Onun üçün şər yalnız xarici qüvvə deyil; insanın daxilindəki tamah, nifrət, hakimiyyət ehtirası və mənəvi zəiflik də şərin mənbəyidir.
Azadlıq
Cavidin qəhrəmanları çox vaxt mənəvi və düşüncə azadlığı axtarırlar.
Bu xüsusiyyət onun yaradıcılığının sonralar sovet ideologiyası ilə qarşıdurmasına gətirib çıxaran əsas məqamlardan biri kimi qiymətləndirilir.
Gözəllik
Cavid üçün gözəllik yalnız zahiri anlayış deyil.
Gözəllik həqiqət, məhəbbət, mənəviyyat və insanlıqla bağlı fəlsəfi kateqoriyadır.
Prezident Kitabxanasının Cavid əsərləri haqqında məlumatında onun yaradıcılığının insanda, təbiətdə və dünyada gözəllik axtarışları ilə səciyyələndirildiyi vurğulanır.
Hüseyn Cavidin Berlin səfəri
1926-cı ildə Hüseyn Cavid gözlərini müalicə etdirmək üçün Almaniyaya göndərilib.
İyun–oktyabr aylarında Berlində olan Cavid burada Avropanın mədəni və fəlsəfi mühiti ilə yaxından tanış olub. Azərbaycan Milli Kitabxanasının məlumatına görə bu səfərin təəssüratları sonrakı yaradıcılığında, xüsusilə “Azər” poeması və “Knyaz” faciəsində öz əksini tapıb.
Berlin səfəri Cavidin dünyagörüşünün Avropa mədəniyyəti ilə daha sıx əlaqələnməsində mühüm mərhələ idi.
Hüseyn Cavid və sovet dövrü
1920-ci illərdən sonra Azərbaycan siyasi sistemi dəyişdi və sovet hakimiyyəti quruldu.
Cavid yeni siyasi və ideoloji mühitdə də yazmağa davam etdi.
O, Azərbaycan Şura Yazıçıları təşkilatlarının fəaliyyətində iştirak etdi, 1934-cü ildə Azərbaycan Yazıçılarının I qurultayında çıxış etdi və 1930-cu illərdə bir sıra əsərlər yazdı.
Lakin Cavidin yaradıcılıq dünyası sovet sosialist realizminin sərt ideoloji çərçivəsinə tam uyğun gəlmirdi.
Onun əsərlərində:
-
milli-mədəni kimlik,
-
türkçülük,
-
azad düşüncə,
-
fərdiyyətçilik,
-
mənəvi azadlıq,
-
tarixi yaddaş
kimi mövzuların mühüm yer tutması sovet ideoloqlarının tənqidinə səbəb olurdu.
Hüseyn Cavidin repressiyaya məruz qalması
1937-ci il Hüseyn Cavidin həyatının ən faciəli mərhələsi oldu.
3 iyun 1937-ci ildə ona qarşı “gizli millətçi əksinqilabi təşkilatda iştirak” ittihamı irəli sürüldü.
4 iyun 1937-ci ildə Hüseyn Cavid həbs edildi.
Cavid əvvəlcə Bakının Keşlə və Bayıl həbsxanalarında saxlanılıb.
İstintaq və həbs müddəti təxminən iki il davam edib.
1939-cu ildə ona antisovet təbliğatı və təşkilatda iştirakla bağlı ittihamlar irəli sürülüb və 8 il müddətinə islah-əmək düşərgəsinə göndərilməsi barədə qərar verilib. 4 iyul 1939-cu ildə Sibirə sürgün edilib.
Hüseyn Cavidin Sibir sürgünü
Cavid Sibirə göndərildikdən sonra ağır şəraitdə yaşayıb.
Onun səhhəti onsuz da zəif idi. Uzunmüddətli həbs, istintaq, sürgün və ağır iqlim onun fiziki vəziyyətinə ciddi təsir göstərdi.
Cavidin son ünvanı İrkutsk vilayətinin Tayşet rayonundakı Şevçenko qəsəbəsi oldu.
Hüseyn Cavid nə vaxt və harada vəfat edib?
Hüseyn Cavid 5 dekabr 1941-ci ildə, 59 yaşında, İrkutsk vilayətinin Tayşet rayonundakı Şevçenko qəsəbəsində vəfat edib. Bu tarix və yer Azərbaycan Milli Kitabxanasının xronologiyası və AMEA materiallarında eyni şəkildə göstərilir.
Cavidin ölüm xəbəri ailəsinə dərhal çatdırılmayıb. AMEA-nın məlumatına görə onun ölüm haqqında şəhadətnaməsi ailəsinə yalnız 1948-ci ildə gəlib çatıb.
Beləliklə, Hüseyn Cavid Azərbaycan ədəbiyyatının repressiya nəticəsində Vətəndən uzaqda həyatını itirən ən böyük simalarından birinə çevrildi.
Hüseyn Cavidə bəraət
Hüseyn Cavid 1956-cı ildə siyasi baxımdan bəraət alıb.
Lakin onun Azərbaycana mənəvi və fiziki qayıdışı daha sonrakı mərhələdə mümkün olub.
1981-ci ildə Hüseyn Cavidin 100 illik yubileyinin keçirilməsi ilə bağlı qərarın qəbul edilməsindən sonra onun irsinin Azərbaycanda daha geniş şəkildə araşdırılması və təbliği üçün mühüm proses başladı. AMEA materiallarında bu mərhələnin Cavid irsinin yenidən ictimai həyata qaytarılmasında mühüm rol oynadığı qeyd edilir.
Hüseyn Cavidin nəşi Azərbaycana necə qaytarıldı?
Hüseyn Cavidin həyatının ən təsirli hadisələrindən biri onun nəşinin Vətənə qaytarılmasıdır.
26 oktyabr 1982-ci ildə Cavidin nəşi Sibirdən Bakıya gətirilib. Daha sonra Naxçıvana aparılaraq doğma torpağında dəfn edilib.
Bu proses Azərbaycan rəhbəri Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə həyata keçirilib.
Azərbaycan Prezidentinin 2017-ci il sərəncamında da Cavidin nəşinin 1982-ci ildə Sibirdən gətirilməsi və Naxçıvanda məqbərəsinin ucaldılması xüsusi tarixi-mədəni hadisə kimi qiymətləndirilib.
Bu hadisə Cavidin Azərbaycan xalqının yaddaşına yenidən qaytarılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Hüseyn Cavid məqbərəsi
Hüseyn Cavidin məqbərəsi Naxçıvanda yerləşir.
1996-cı ildə onun xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə möhtəşəm məqbərə kompleksi yaradılıb. Burada Cavidin özü ilə yanaşı, həyat yoldaşı Mişkinaz Cavid və oğlu Ərtoğrol Cavid də dəfn olunub.
Beləliklə, 1937-ci ildə ailəsindən zorla ayrılan Cavidlər ailəsi uzun illərdən sonra Naxçıvanda eyni məqbərə kompleksində bir araya gəlib.
Hüseyn Cavidin ailəsi
Hüseyn Cavid Mişkinaz Cavid ilə ailə həyatı qurub.
Onların iki övladı olub:
-
Ərtoğrol Cavid
-
Turan Cavid
Ərtoğrol Cavid musiqiçi, bəstəkar və istedadlı tədqiqatçı kimi tanınıb. O da gənc yaşlarında vəfat edib.
Turan Cavid isə ömrünün böyük hissəsini atasının ədəbi irsinin qorunmasına və təbliğinə həsr edib.
Prezident Kitabxanasında 2014-cü ildə nəşr edilmiş “Hüseyn Cavid haqqında xatirələr” kitabında Cavidin həyat yoldaşı və qızının xatirələri toplanıb. Bu materiallar şairin şəxsi həyatı və ailə mühitinin öyrənilməsi baxımından mühüm mənbələrdəndir.
Hüseyn Cavid və Ərtoğrol Cavid
Hüseyn Cavidin oğlu Ərtoğrol Cavid atasının sənət dünyasının davamçılarından biri idi.
Ərtoğrol musiqi sahəsində istedadlı gənc kimi tanınıb. Onun yaradıcılıq potensialı böyük olsa da, ömrü qısa olub.
Cavidlər ailəsinin faciəsi yalnız Hüseyn Cavidin repressiyası ilə məhdudlaşmayıb; ailənin digər üzvləri də sovet dövrünün ağır siyasi və sosial şəraitindən təsirləniblər.
Hüseyn Cavidin ədəbi irsi
Cavidin ölümündən sonra onun əsərlərinin öyrənilməsi müxtəlif mərhələlərdən keçib.
Sovet dövründə onun yaradıcılığına siyasi-ideoloji yanaşmalar üstünlük təşkil etsə də, sonrakı illərdə Cavid irsi daha obyektiv şəkildə tədqiq edilməyə başlanıb.
AMEA-nın Cavidşünaslıq şöbəsi Hüseyn Cavidin həyatı və yaradıcılığının sistemli şəkildə araşdırılması ilə məşğuldur. Şöbənin əsas nəticələri sırasında “Hüseyn Cavid: həyat və sənət yolu” biblioqrafik göstəricisi, beşcildlik “Hüseyn Cavid, əsərləri” nəşri və Cavid irsinə həsr olunmuş beynəlxalq elmi konfrans materialları göstərilir.
Hüseyn Cavidin Azərbaycan ədəbiyyatındakı yeri
Hüseyn Cavid Azərbaycan dramaturgiyasını yalnız milli mövzular çərçivəsində saxlamayıb.
Onun əsərlərində:
-
İslam və Şərq fəlsəfəsi,
-
qədim İran və türk tarixi,
-
Avropa romantizmi,
-
dünya müharibələri,
-
hakimiyyət və tiranlıq,
-
insanın mənəvi azadlığı,
-
məhəbbət və gözəllik
kimi mövzular bir araya gəlir.
Bu səbəbdən Cavid dramaturgiyası milli olduğu qədər də ümumbəşəri xarakter daşıyır.
Azərbaycan Prezidentinin 2017-ci il sərəncamında da Cavidin Şərqin zəngin fəlsəfi-poetik irsi və dünya romantizmi ənənələrindən bəhrələnərək Azərbaycan ədəbi-bədii fikir tarixində mühüm səhifələr yaratdığı vurğulanır.
Hüseyn Cavidin fəlsəfəsi
Cavid yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun fəlsəfi xarakteridir.
O, hadisələri sadəcə təsvir etmir.
Daha çox belə suallar verir:
İnsan nə üçün yaşayır?
Xeyir və şər haradan yaranır?
İnsan həqiqətən azaddırmı?
Hakimiyyət insanı dəyişdirirmi?
Məhəbbət dini və milli sərhədləri aşa bilərmi?
İnsan öz daxilindəki İblisi məğlub edə bilərmi?
Gözəllik və həqiqət arasında hansı əlaqə var?
Bu suallar Cavidin əsərlərinin yüz ildən artıq müddət keçməsinə baxmayaraq aktual qalmasının əsas səbəblərindəndir.
Hüseyn Cavid və dünya ədəbiyyatı
Cavidin yaradıcılığı həm Şərq, həm də Qərb ədəbi-fəlsəfi ənənələri ilə əlaqəlidir.
O, klassik Şərq ədəbiyyatından, türk-islam mədəniyyətindən və Avropa romantizmindən bəhrələnib.
Onun yaradıcılığında Şekspir, Höte və digər dünya ədəbiyyatı nümayəndələri ilə səsləşən mövzulara rast gəlmək mümkündür.
Lakin Cavid bu təsirləri sadəcə təqlid etməyib.
O, müxtəlif mədəni ənənələri Azərbaycan dilində və milli poetik düşüncə daxilində yenidən qurub.
Bu da onun sənətinin orijinallığını təmin edib.
Hüseyn Cavidin əsas əsərlərinin qısa siyahısı
| Əsər | Janr | Əsas mövzu |
|---|---|---|
| “Ana” | Mənzum dram | Ana, vicdan, mərhəmət |
| “Maral” | Dram | Sevgi və ailə |
| “Şeyx Sənan” | Faciə | Məhəbbət, din və insanlıq |
| “İblis” | Faciə | Müharibə və şər |
| “Uçurum” | Dram | Mənəvi böhran |
| “Afət” | Dram | İnsan ehtirasları |
| “Peyğəmbər” | Fəlsəfi dram | Həqiqət və mənəvi yenilənmə |
| “Topal Teymur” | Tarixi dram | Hakimiyyət və müharibə |
| “Knyaz” | Dram | İnsan və cəmiyyət |
| “Səyavuş” | Tarixi dram | Ədalət və hakimiyyət |
| “Xəyyam” | Fəlsəfi dram | Elm, azad düşüncə |
| “Azər” | Poema | İnsan və cəmiyyət |
Əsərlərin tarixləri və nəşr məlumatları üçün Azərbaycan Milli Kitabxanasının Cavid xronologiyası və Prezident Kitabxanasının beşcildlik “Əsərləri” haqqında məlumatları əsas götürmək daha düzgündür.
Hüseyn Cavid haqqında 15 maraqlı fakt
1. Hüseyn Cavidin əsl adı Hüseyn Abdulla oğlu Rasizadədir.
2. 24 oktyabr 1882-ci ildə Naxçıvanda anadan olub.
3. İlk təhsilini mollaxanada alıb.
4. Məhəmməd Tağı Sidqinin “Məktəbi-tərbiyə” məktəbində oxuyub.
5. Təbrizdə Talibiyyə mədrəsəsində təhsil alıb.
6. İstanbulda Ədəbiyyat şöbəsində ali təhsil alıb.
7. Müəllim kimi Naxçıvan, Gəncə, Tiflis və Bakı ilə bağlı pedaqoji fəaliyyət göstərib.
8. İlk kitabı “Keçmiş günlər” 1913-cü ildə Tiflisdə çap olunub.
9. “İblis”, “Şeyx Sənan”, “Peyğəmbər”, “Topal Teymur”, “Səyavuş” və “Xəyyam” onun ən tanınmış əsərləri arasındadır.
10. 1926-cı ildə gözlərini müalicə etdirmək üçün Almaniyaya göndərilib.
11. 1937-ci il 4 iyunda həbs olunub.
12. 1939-cu ildə Sibirə sürgün edilib.
13. 5 dekabr 1941-ci ildə Şevçenko qəsəbəsində vəfat edib.
14. 1982-ci ildə nəşi Azərbaycana gətirilib.
15. 1996-cı ildə Naxçıvanda Hüseyn Cavid, Mişkinaz Cavid və Ərtoğrol Cavidin dəfn olunduğu məqbərə kompleksi yaradılıb.
Hüseyn Cavid haqqında tez-tez verilən suallar
Hüseyn Cavid kimdir?
Hüseyn Cavid XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli şairi, dramaturqu və filosof-şairi, Azərbaycan romantizminin əsas nümayəndələrindən biridir.
Hüseyn Cavidin əsl adı nədir?
Onun əsl adı Hüseyn Abdulla oğlu Rasizadədir.
Hüseyn Cavid nə vaxt anadan olub?
Hüseyn Cavid 24 oktyabr 1882-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub.
Hüseyn Cavid harada anadan olub?
O, Naxçıvan şəhərində anadan olub.
Hüseyn Cavid nə vaxt vəfat edib?
Hüseyn Cavid 5 dekabr 1941-ci ildə vəfat edib.
Hüseyn Cavid harada vəfat edib?
O, Sibir sürgünü zamanı İrkutsk vilayətinin Tayşet rayonundakı Şevçenko qəsəbəsində vəfat edib.
Hüseyn Cavid niyə həbs olunub?
1937-ci ildə Cavidə qarşı “gizli millətçi əksinqilabi təşkilatda iştirak” və daha sonra antisovet fəaliyyətlə bağlı ittihamlar irəli sürülüb. O, 4 iyun 1937-ci ildə həbs edilib.
Hüseyn Cavid nə vaxt Sibirə sürgün edilib?
Cavid 1939-cu ilin iyulunda Sibirə sürgün edilib.
Hüseyn Cavidin ən məşhur əsəri hansıdır?
Onun ən məşhur əsərləri arasında “İblis”, “Şeyx Sənan”, “Peyğəmbər”, “Topal Teymur”, “Xəyyam”, “Səyavuş” və “Azər” xüsusi yer tutur.
“İblis” əsərinin mövzusu nədir?
“İblis” əsərinin əsas mövzuları müharibə, insanın daxilindəki şər, hakimiyyət ehtirası və mənəvi böhrandır.
Hüseyn Cavidin həyat yoldaşı kim olub?
Həyat yoldaşı Mişkinaz Cavid olub.
Hüseyn Cavidin övladları kimlərdir?
Onun Ərtoğrol Cavid adlı oğlu və Turan Cavid adlı qızı olub.
Hüseyn Cavidin nəşi Azərbaycana nə vaxt gətirilib?
Hüseyn Cavidin nəşi 26 oktyabr 1982-ci ildə Sibirdən Azərbaycana gətirilib və daha sonra Naxçıvanda dəfn edilib.
Hüseyn Cavidin məqbərəsi haradadır?
Hüseyn Cavidin məqbərəsi Naxçıvan şəhərində yerləşir.
Nəticə
Hüseyn Cavid Azərbaycan ədəbiyyatının yalnız böyük şair və dramaturqu deyil, həm də milli düşüncənin, fəlsəfi ədəbiyyatın və romantik sənətin ən güclü simalarından biridir.
Onun həyatı XX əsr Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və faciəli dövrlərindən birini əks etdirir. Naxçıvanda başlayan həyat yolu Təbriz, İstanbul, Tiflis və Bakıdan keçərək Sibirə qədər uzanıb.
Lakin Cavidin tarixdəki yeri onun faciəli ölümü ilə müəyyənləşmir.
Onun əbədi yaşamasının əsas səbəbi “İblis”, “Şeyx Sənan”, “Peyğəmbər”, “Topal Teymur”, “Səyavuş”, “Xəyyam”, “Azər” kimi əsərlərində insanlıq üçün hələ də aktual olan suallara müraciət etməsidir.
Cavid insanı yalnız yaşadığı dövrün bir hissəsi kimi deyil, xeyirlə şər arasında seçim edən mənəvi varlıq kimi təqdim edirdi.
1937-ci ildə fiziki olaraq susdurulan sənətkarın fikirləri isə susmadı.
1982-ci ildə nəşinin Azərbaycana qaytarılması, 1996-cı ildə Naxçıvanda məqbərəsinin yaradılması və sonrakı illərdə Cavid irsinin sistemli şəkildə tədqiqi onun Azərbaycan mədəni yaddaşındakı yerini daha da möhkəmləndirdi.
Bu gün Hüseyn Cavid adı Azərbaycan ədəbiyyatında romantizm, fəlsəfi poeziya, mənzum dramaturgiya, insanpərvərlik və mənəvi azadlıq anlayışları ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır.
Mənbələr
-
Azərbaycan Milli Kitabxanası — “Azərbaycan ədəbiyyatının söz və fikir zadəganı Hüseyn Cavid” elektron məlumat bazası.
-
Azərbaycan Milli Kitabxanası — Hüseyn Cavid xronologiyası.
-
Azərbaycan Milli Kitabxanası — “Hüseyn Cavid” biblioqrafik göstəricisi, 1904–2022.
-
AMEA — Cavidşünaslıq şöbəsi.
-
Prezident Kitabxanası — Hüseyn Cavid. Əsərləri, 5 cilddə.
-
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi — Hüseyn Cavidin 135 və 140 illik yubileyləri haqqında sərəncamlar.
-
TDV İslam Ensiklopediyası — “Hüseyn Cavid”, Yaşar Qarayeva.
-
AMEA — Hüseyn Cavidin vəfatı və nəşinin Azərbaycana gətirilməsi haqqında materiallar.
Şərhlər (13)