Şah İsmayıl Xətai — Bioqrafiyası, Həyatı və Yaradıcılığı

Şah İsmayıl Xətai kimdir? O, Səfəvilər dövlətinin banisi, ilk şahı, məşhur sərkərdə və klassik Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi olmuşdur. Qısa, lakin hadisələrlə zəngin ömrü boyunca o, həm güclü bir imperiya qurmuş, həm də "Xətai" təxəllüsü ilə ölməz şeirlər yazmışdır.

Şah İsmayılın doğulması və ailəsi

Şah İsmayıl 1487-ci ildə Ərdəbil şəhərində dini-siyasi nüfuza malik bir ailədə dünyaya gəlmişdir. O, Səfəviyyə təriqətinin banisi Şeyx Səfiəddin İshaqın nəslindən idi. Atası Şeyx Heydər Səfəviyyə təriqətinin rəhbəri, babası isə Şeyx Cüneyd olmuşdur. Anası Aləmşahbəyim Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin qızı idi — bu qohumluq gənc İsmayılın gələcək siyasi mövqeyində mühüm rol oynamışdır.

1488-ci ildə atası Şeyx Heydər Şirvanşahlarla döyüşdə həlak olduqdan sonra İsmayıl və qardaşları təqiblərə məruz qalaraq bir neçə il həbsdə saxlanılmışdır. Bu ağır uşaqlıq illəri onun gələcək mübariz xarakterinin formalaşmasına təsir etmişdir.

Hakimiyyətə gəlişi və Səfəvi dövlətinin qurulması

Cəmi 12-13 yaşında olarkən İsmayıl qızılbaş tayfalarının və türk əşirətlərinin dəstəyi ilə atasının yarımçıq qalan mübarizəsini davam etdirdi. Qısa müddətdə o, Şirvanşahlar üzərində qələbə çaldı və 1501-ci ildə Təbrizi tutaraq özünü şah elan etdi — beləliklə Səfəvilər dövlətinin əsasını qoydu.

Növbəti illərdə Şah İsmayıl İranın böyük hissəsini, həmçinin Cənubi Qafqazı öz hakimiyyəti altında birləşdirdi. Onun hərbi istedadı o qədər böyük idi ki, hətta Karl Marks onun haqqında yazmışdır ki, o, on dörd illik hakimiyyəti dövründə on dörd əyalət fəth etmişdir.

Osmanlı ilə münasibətlər və Çaldıran döyüşü

Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründə ən mühüm hadisələrdən biri 1514-cü ildə Osmanlı sultanı I Səlimlə baş vermiş Çaldıran döyüşü olmuşdur. Məğlubiyyətə baxmayaraq, Şah İsmayıl dövlətini qoruyub saxlamağı bacarmış və Səfəvi dövləti sonrakı əsrlərdə də mövcudluğunu davam etdirmişdir.

Şah İsmayıl Xətai — şair kimi

Dövlət xadimi olmaqla yanaşı, Şah İsmayıl həm də istedadlı şair idi. O, əsərlərini əsasən ana dilində — Azərbaycan türkcəsində yazmış və "Xətai" təxəllüsündən istifadə etmişdir. Bu, xüsusilə diqqətəlayiqdir, çünki eyni dövrün digər hökmdar-şairi, Osmanlı sultanı I Səlim, şeirlərini fars dilində qələmə alırdı.

Xətainin ən məşhur əsəri "Dəhnamə" ("On məktub") poemasıdır. Bundan əlavə, o, özündən sonra zəngin bir divan (şeirlər toplusu) qoyub getmişdir. Onun əsərləri təkcə Azərbaycanda deyil, bütün Yaxın Şərqdə geniş yayılmış, əlyazmaları dünyanın məşhur muzey və kitabxanalarında qorunub saxlanılır.

Vəfatı və irsi

Şah İsmayıl Xətai 1524-cü ildə, cəmi 36-37 yaşında vəfat etmişdir. O, Ərdəbildə, Şeyx Səfi məqbərəsində dəfn olunmuşdur. Ölümündən sonra taxta oğlu I Şah Təhmasib keçmiş, onun qurduğu mərkəzləşdirilmiş dövlət sistemi Səfəvi sülaləsinin uzun müddət hakimiyyətdə qalmasına zəmin yaratmışdır.

Qısa ömrünə baxmayaraq, Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan xalqının siyasi və mədəni tarixinin ən parlaq simalarından biri kimi yaddaşlarda qalmışdır. Onun həyatı və şəxsiyyəti bu gün də ədəbiyyat, tarix və incəsənət əsərlərində — o cümlədən Müslüm Maqomayevin "Şah İsmayıl" operasında — canlandırılır.

Nəticə

Şah İsmayıl Xətai həm qılıncı, həm də qələmi ilə tarixə həkk olunmuş nadir şəxsiyyətlərdəndir. Bir tərəfdən güclü bir dövlətin təməlini qoyan sərkərdə, digər tərəfdən ana dilinin gözəlliyini şeirə çevirən sənətkar olaraq, o, Azərbaycan xalqının milli qürur mənbələrindən biri olaraq qalmaqdadır.

Mənbələr: Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutu, Bioqrafiya.com, Vikipediya, Ens.az