Üzeyir Hacıbəyli (Hacıbəyov) — Bioqrafiyası, Həyatı və Yaradıcılığı

Üzeyir Hacıbəyli kimdir? (əsl soyadı ilə — Üzeyir Hacıbəyov) O, Azərbaycanın müasir peşəkar musiqi sənətinin banisi, milli opera məktəbinin qurucusu və Şərqdə ilk operanın müəllifidir. Bəstəkar, dirijor, musiqişünas, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim kimi çoxşaxəli fəaliyyəti ilə o, Azərbaycan mədəniyyət tarixinin ən nəhəng simalarından biri sayılır.

Doğulması və ailəsi

Üzeyir bəy Əbdülhüseyn bəy oğlu Hacıbəyov 1885-ci il sentyabrın 18-də (köhnə üslubla sentyabrın 6-da) Ağcabədidə, Şuşa qəzasında dünyaya gəlmişdir. Atası Əbdülhüseyn bəy öz dövrünün tanınmış ziyalılarından olmuş, məşhur şair Xurşidbanu Natəvanın mirzəsi kimi çalışmışdır. Anası Şirinbəyim xanım isə Qarabağın nüfuzlu Əliverdibəyovlar nəslindən idi.

Ailədə üç qardaş, iki bacı olmuşdur. Uşaqlığı Qafqazın musiqi paytaxtı sayılan Şuşada keçən balaca Üzeyir xalq mahnılarını və muğamları avazla oxuyur, tarda çalırdı. Şuşanın zəngin musiqi mühiti onun istedadının formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. Qeyd edək ki, o, tanınmış bəstəkar Zülfüqar Hacıbəyovun qardaşı, yazıçı-publisist Ceyhun Hacıbəylinin qardaşı, Müslüm Maqomayevin bacanağı və bəstəkar Niyazinin əmisi olmuşdur.

Təhsili

Üzeyir Hacıbəyli ilkin təhsilini Şuşada iki dərəcəli rus-türk məktəbində almışdır. 1899–1904-cü illərdə Tiflisdəki Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsilini davam etdirmiş, burada həm ümumi elmlər, həm də musiqi əsaslarını mənimsəmişdir.

Seminariyanı bitirdikdən sonra 1904-cü ildə Cəbrayıl qəzasının Hadrut kəndində müəllimlik etmişdir. 1911-ci ildə musiqi biliklərini dərinləşdirmək məqsədilə Moskvaya getmiş, İlyinskinin xüsusi musiqi kursunda təhsil almışdır, lakin maddi çətinliklər üzündən təhsilini yarımçıq qoyub Bakıya qayıtmışdır. Sonralar Sankt-Peterburqda da təhsilini davam etdirmişdir.

Bakıya gəlişi və ədəbi-publisistik fəaliyyəti

1905-ci ildə Bakıya köçən Üzeyir Hacıbəyli "Həyat" qəzetində tərcüməçi kimi işə başlamışdır — bu, onun ədəbi-publisistik fəaliyyətinin başlanğıcı olmuşdur. Bakıda olduğu ilk illərdə o, "İslamiyyə" və "Təbriz" mehmanxanalarında yaşamış, çətin maddi şəraitə baxmayaraq yaradıcılığını davam etdirmişdir.

Şərqdə ilk opera: "Leyli və Məcnun"

Üzeyir Hacıbəylinin adı ilə bağlı ən böyük hadisə 1908-ci il yanvarın 25-də Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında səhnəyə qoyulan "Leyli və Məcnun" operasıdır. Bu əsər təkcə Azərbaycanda deyil, bütün müsəlman Şərqində opera sənətinin əsasını qoymuşdur. Maraqlıdır ki, bəstəkar bu əsəri mehmanxanada qaldığı dövrdə yazmışdır.

Bu uğurdan sonra gənc bəstəkar bir-birinin ardınca "Şeyx Sənan", "Rüstəm və Söhrab", "Şah Abbas və Xurşidbanu", "Əsli və Kərəm" və "Harun və Leyla" muğam operalarını yazmışdır.

Musiqili komediya janrının banisi

Şərqdə ilk operettanın yaranması da məhz Üzeyir Hacıbəylinin adı ilə bağlıdır. Onun "O olmasın, bu olsun" və xüsusilə dünya şöhrəti qazanmış "Arşın mal alan" musiqili komediyaları bəstəkarı geniş kütlələr arasında məşhurlaşdırmışdır. "Arşın mal alan" bu gün də dünyanın müxtəlif teatrlarında tamaşaya qoyulmaqda davam edir.

Elmi-pedaqoji fəaliyyəti

Üzeyir Hacıbəyli təkcə bəstəkar deyil, həm də görkəmli musiqişünas-alim idi. Onun "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları" monoqrafiyası milli musiqi elminin inkişafına misilsiz töhfə vermişdir.

O, 1920-ci illərdə Bakı Musiqi Texnikumunun, sonra isə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının yaradılmasında fəal iştirak etmişdir:

• Azərbaycan Konservatoriyasının rektoru (1928–1929, 1939–1948)
• Azərbaycan SSR Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938–1948)
• Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1945)
• Professor (1940)

Onun yetişdirdiyi tələbələr sonradan Azərbaycanın tanınmış bəstəkar, dirijor və musiqişünasları olmuşlar.

Ailəsi

1910-cu ildə Üzeyir Hacıbəyov Məleykə xanımla ailə qurmuşdur. Rus dili müəllimi olan Məleykə xanım həyat yoldaşının sənətini daha yaxından tanımaq üçün konservatoriyanın musiqi nəzəriyyəsi şöbəsinə daxil olmuşdur.

Mükafatları və fəxri adları

Üzeyir Hacıbəylinin xidmətləri həm sovet dövründə, həm də sonrakı illərdə yüksək qiymətləndirilmişdir:

• SSRİ xalq artisti (1938)
• "Lenin" ordeni kavaleri (1938)
• İki dəfə II dərəcəli "Stalin" mükafatı laureatı (1941, 1946)
• SSRİ Ali Sovetinin deputatı (1937, 1941)

Vəfatı və irsi

Üzeyir Hacıbəyli 1948-ci il noyabrın 23-də Bakıda vəfat etmişdir. Onun irsi bu gün də canlı şəkildə yaşadılır:

• Hər il 18 sentyabr — bəstəkarın doğum günü — Azərbaycanda "Üzeyir musiqi günü" kimi qeyd olunur (Heydər Əliyevin 1995-ci il sərəncamı ilə)
• 2010-cu ildə anadan olmasının 125 illiyi münasibətilə Bakıda beynəlxalq musiqi festivalı keçirilmişdir
• 2025-ci ildə 140 illik yubileyi həm Azərbaycanda, həm də beynəlxalq səviyyədə geniş qeyd olunmuşdur
• Onun adını daşıyan yük gəmisi 1977-ci ildə tikilmişdir
• Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası onun adını daşıyır

Nəticə

Üzeyir Hacıbəyli (Hacıbəyov) Azərbaycan mədəniyyətinin təməl daşlarından biridir. O, təkcə Şərqdə ilk operanın müəllifi olmaqla kifayətlənməmiş, bütöv bir milli musiqi məktəbinin əsasını qoymuş, onlarla nəslin musiqi təhsilinə zəmin yaratmışdır. Onun "Arşın mal alan" kimi əsərləri bu gün də dünya səhnələrində yaşamaqda, irsi isə yeni nəsillər tərəfindən öyrənilməkdə davam edir.

Mənbələr: Vikipediya, AzərTAc, Ens.az, Musigi-dunya.az