İlyas Əfəndiyev — Bioqrafiyası, Həyatı və Yaradıcılığı

İlyas Əfəndiyev kimdir? O, Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nasiri, dramaturqu və xalq yazıçısıdır. Altmış ildən artıq davam edən yaradıcılıq yolunda o, həm nəsr, həm də dramaturgiya sahəsində dərin iz qoymuş, Azərbaycan teatrının inkişafında müstəsna rol oynamışdır.

Doğulması və ailəsi

İlyas Məhəmməd oğlu Əfəndiyev 1914-cü il mayın 26-da Qaryagində (indiki Füzuli rayonu) tanınmış tacir ailəsində anadan olmuşdur. Atası Məhəmməd Əfəndiyev ticarətlə məşğul olan nəslin nümayəndəsi, babası Bayram bəy isə Şuşada rus dilində gimnaziya bitirmiş, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Şuşada qəza rəisi vəzifəsində çalışmışdır.

1930-cu illərin repressiya dalğası Əfəndiyevlər ailəsindən də yan keçməmişdir. Atası Məhəmməd Əfəndiyevə "kulak" damğası vurulmuş, ailənin mülkü müsadirə edilmiş, ailə üzvləri təqiblərə məruz qalmışdır. Bu ağır şərait gənc İlyasın təhsil almasına da mane olmuş — o, "kulak oğlu" olduğuna görə bir müddət təhsilini davam etdirə bilməmişdir.

Təhsili

İlyas Əfəndiyev 1921-ci ildə birinci sinfə getmiş, 1930-cu ildə pedaqoji təmayüllü orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirmişdir. Sonra V. İ. Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun (Bakı Ali Pedaqoji İnstitutu) əvvəlcə Ədəbiyyat, sonra Coğrafiya fakültəsində təhsil almış və 1938-ci ildə institutu qiyabi yolla bitirmişdir. Təhsili zaman-zaman fasilələrlə davam etmiş, bu müddətdə o, rayonda coğrafiya müəllimi kimi çalışmışdır.

Yaradıcılıq yolu

İlyas Əfəndiyevin ilk mətbu əsəri — "Buruqlar arasında" oçerki 1938-ci ildə dərc olunmuşdur. İlk hekayəsi "Berlində bir gecə" isə 1939-cu ildə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə işıq üzü görmüşdür. Elə həmin il nəşr olunan "Kənddən məktublar" kitabı onu geniş oxucu kütləsinə tanıtmışdır.

Ali təhsilini bitirdikdən sonra o, Bakıda "Yeni yol", "Kommunist" və "Ədəbiyyat qəzeti" redaksiyalarında, Radio Komitəsində, Bakı kinostudiyasında və Azərnəşrdə müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır.

Dramaturgiyaya gəlişi

1943-cü ildə İlyas Əfəndiyev Mehdi Hüseynlə birlikdə ilk dram əsəri olan "İntizar" pyesini yazmışdır. Bu, onun Azərbaycan milli teatrı ilə 50 ildən artıq davam edəcək sıx yaradıcılıq əməkdaşlığının başlanğıcı olmuşdur.

Yazıçı "Sən həmişə mənimləsən" pyesi ilə Azərbaycan ədəbiyyatında lirik-psixoloji dramaturgiyanın banisi hesab olunur. Onun "Şeyx Xiyabani" əsəri isə Azərbaycan xalqının birliyi mövzusuna həsr olunmuş ilk dram nümunəsidir. "Xurşidbanu Natəvan" pyesində isə İlyas Əfəndiyev ədəbiyyatımızda ilk dəfə qadın surətini tarixi dram janrının baş qəhrəmanı seçmişdir.

Yazıçının digər məşhur tarixi dramları arasında "Mahnı dağlarda qaldı" və "Hökmdar və qızı" əsərləri xüsusi yer tutur — bu əsərlər Azərbaycan xalqının milli azadlıq mübarizəsini bədii şəkildə tərənnüm edir.

Müstəqillik dövründə yaradıcılığı

İlyas Əfəndiyev müstəqillik illərində də məhsuldar yazıçı kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir. Bu dövrdə o, "Hacı Axundun cənnət bağı necə oldu" hekayəsini və "Xan qızı Gülsənubərlə tarzən Sadıqcanın nağılı" povestini yazmış, sovet rejimi illərində qadağan olunmuş bir sıra mövzulara yeni əsərlərində toxunmuşdur.

Altmış illik yaradıcılıq dövründə İlyas Əfəndiyev onlarla pyesdən əlavə yeddi roman, beş povest və qırx yeddi hekayə qələmə almışdır.

Mükafatları və fəxri adları

İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı dövlət tərəfindən dəfələrlə yüksək qiymətləndirilmişdir:

• Azərbaycanın Əməkdar incəsənət xadimi (1960)
• Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1972)
• Azərbaycan SSR xalq yazıçısı (1979)
• "Şöhrət" ordeni

O, 1940-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuşdur.

Vəfatı

İlyas Əfəndiyev 1996-cı il oktyabrın 3-də Bakıda vəfat etmişdir. 82 illik ömrünün altmış ildən çoxunu ədəbiyyata həsr edən yazıçı, özündən sonra zəngin bədii irs qoyub getmişdir. Onun xatirəsinə həsr olunmuş poçt markası 1997-ci ildə buraxılmışdır.

Nəticə

İlyas Əfəndiyev Azərbaycan ədəbiyyatında həm nasir, həm də dramaturq kimi bənzərsiz yer tutur. Onun əsərləri xalqın tarixi keçmişini, milli azadlıq mücadiləsini və insan psixologiyasının dərin qatlarını bədii dillə əks etdirməsi ilə seçilir. Bu gün də onun pyesləri Azərbaycan teatrlarının repertuarında yer almaqda, əsərləri yeni nəsillər tərəfindən oxunmaqdadır.

Mənbələr: Vikipediya, Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi (AzərTAc), Bioqrafiya.com