Mikayıl Müşfiq bioqrafiyası: həyatı, yaradıcılığı, əsərləri və faciəli taleyi

Mikayıl Müşfiq — əsl adı Mikayıl Mirzə Əbdülqadir oğlu İsmayılzadə — XX əsr Azərbaycan poeziyasının ən parlaq nümayəndələrindən biri, şair, tərcüməçi və pedaqoqdur. O, 5 iyun 1908-ci ildə Bakıda anadan olub, 1930-cu illərdə Azərbaycan ədəbi mühitində böyük şöhrət qazanıb və 1938-ci il yanvarın 6-da repressiya nəticəsində güllələnib. Ölümündən sonra, 23 may 1956-cı ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarı ilə bəraət alıb.

Cəmi 29 ildən bir qədər çox ömür sürməsinə baxmayaraq, Mikayıl Müşfiq Azərbaycan ədəbiyyatında mühüm iz qoyub. Onun yaradıcılığında sevgi, təbiət, insan duyğuları, vətən, zəhmət, sosial həyat və dövrün ictimai reallıqları əsas yer tutur. Şair eyni zamanda uşaqlar üçün əsərlər yazıb, dünya ədəbiyyatından Azərbaycan dilinə tərcümələr edib və pedaqoq kimi çalışıb. Azərbaycan Milli Kitabxanasının materiallarında Müşfiqin yaradıcılığı müasir Azərbaycan poeziyasının mühüm mərhələlərindən biri kimi təqdim edilir.

Mikayıl Müşfiq kimdir?

Mikayıl Müşfiq 1908–1938-ci illərdə yaşamış Azərbaycan şairidir. Onun əsas yaradıcılıq dövrü 1920-ci illərin ikinci yarısından 1937-ci ilə qədər olan qısa, lakin son dərəcə məhsuldar mərhələni əhatə edir.

O, şairliklə yanaşı müəllimlik edib, “Azərnəşr”də redaktor və tərcüməçi kimi çalışıb və 1934-cü ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü seçilib. Müşfiqin poeziyası sadə və axıcı dili, musiqililiyi, emosional gücü və canlı obrazları ilə seçilir.

Mikayıl Müşfiqin doğum tarixi və doğum yeri

Mikayıl Müşfiq 5 iyun 1908-ci ildə Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. Onun ailəsi Xızı ilə də bağlı idi və atası Mirzə Əbdülqadir İsmayılzadə müəllim və şair kimi tanınırdı.

Müşfiqin atası Mirzə Əbdülqadir İsmayılzadə, “Vüsaqi” təxəllüsü ilə şeirlər yazan ziyalı idi. O, müəllimlik fəaliyyəti ilə yanaşı maarifçiliklə məşğul olub. Azərbaycan Teatr və Musiqi irsi ilə bağlı mənbələrdə onun “Şah İsmayıl” əsəri ilə əlaqəsi də qeyd olunur.

Şairin uşaqlığı ağır keçib. O, erkən yaşlarında valideynlərini itirib və yaxın qohumlarının himayəsində böyüyüb. Milli Kitabxananın Müşfiq haqqında materialında onun nənəsi Qızqayıt xanımın şairin formalaşmasında mühüm rol oynadığı, nənəsinin söylədiyi nağılların, bayatıların və atalar sözlərinin onun xalq yaradıcılığına bağlılığını gücləndirdiyi vurğulanır.

Mikayıl Müşfiqin uşaqlıq və gənclik illəri

Valideynlərini erkən itirməsi Müşfiqin həyatında dərin iz buraxıb. Bu mövzu sonralar onun poeziyasında, xüsusilə ana obrazına münasibətində özünü göstərib. “Ana” şeiri onun şəxsi ağrılarının poetik ifadələrindən biri kimi qiymətləndirilir.

Müşfiq ilk təhsilini Bakıda rus-Azərbaycan məktəbində alıb. Daha sonra Bakı Darülmüəllimində və 12 nömrəli II dərəcəli məktəbdə oxuyub. O, rus dilinə yiyələnib və bu bilik sonrakı tərcüməçilik fəaliyyətində mühüm rol oynayıb.

Mikayıl Müşfiqin təhsili

1927–1931-ci illərdə Müşfiq dil və ədəbiyyat sahəsində ali təhsil alıb. Mənbələrdə həmin müəssisənin adı müxtəlif şəkildə göstərilir: Azərbaycan Milli Kitabxanasının bioqrafik materiallarında Azərbaycan Dövlət Darülfünunu, Prezident Kitabxanasının bəzi materiallarında isə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu qeyd olunur. Bu fərqin tarixi-institusional səbəbi ayrıca araşdırılmalı mövzudur; bioqrafiyada ən təhlükəsiz ifadə Müşfiqin 1927–1931-ci illərdə Azərbaycan ali məktəbində dil və ədəbiyyat üzrə təhsil almasıdır.

Ali təhsilini başa vurduqdan sonra Müşfiq Bakı məktəblərində müəllim işləyib. Onun pedaqoji fəaliyyəti təxminən yeddi il davam edib. Son işlədiyi məktəb 18 saylı Bakı şəhər orta məktəbi olub və sonralar həmin məktəb şairin adını daşıyıb.

Mikayıl Müşfiqin ədəbi fəaliyyətinin başlanğıcı

Mikayıl Müşfiqin poeziyaya gəlişi 1920-ci illərin ortalarına təsadüf edir. Azərbaycan Milli Kitabxanasının bioqrafik materialına əsasən, onun 1926-cı ildə “Gənc işçi” qəzetində “Bu gün” adlı şeiri ilə mətbuatda görünməsi yaradıcılığının başlanğıc mərhələsi kimi qəbul edilir.

Bəzi digər mənbələr həmin ilk mətbu əsəri “Bir gün” adı ilə göstərir. Azərbaycan Milli Kitabxanasının xronologiyasında isə 1926-cı ildə “Ölkəm” şeirinin də nəşri ayrıca qeyd edilir. Buna görə SEO məqsədilə yanlışlığı təkrarlamaq əvəzinə bioqrafiyada “1926-cı ildə mətbuatda ilk şeirləri ilə çıxış edib” ifadəsini işlətmək daha etibarlıdır.

1927-ci ildən etibarən Müşfiqin əsərləri “Maarif və mədəniyyət”, “Komsomol”, “Gənc işçi” və başqa nəşrlərdə dərc olunmağa başlayıb. Onun ədəbi nüfuzu qısa müddətdə yüksəlib.

“Müşfiq” təxəllüsü nə deməkdir?

“Müşfiq” sözü şəfqətli, mərhəmətli, yumşaq qəlbli mənaları ilə əlaqələndirilir. Şair bu təxəllüslə Azərbaycan ədəbiyyatında tanınıb və sonralar onun əsl adından daha məşhur olub. Ədəbiyyatşünaslıq mənbələrində təxəllüsün şairin humanist və duyğulu poetik dünyası ilə uyğunluğu xüsusi vurğulanır.

Mikayıl Müşfiqin müəllimlik fəaliyyəti

Müşfiq yalnız şair deyildi. O, müəllim kimi də tanınırdı. Bakı məktəblərində Azərbaycan dili və ədəbiyyatının tədrisi ilə məşğul olub.

Onun pedaqoji fəaliyyəti yaradıcılığı ilə sıx bağlı idi. Uşaqlar üçün yazdığı əsərlər onun məktəb mühitini və uşaqların dünyasını yaxından tanıdığını göstərir. “Şəngül, Şüngül, Məngül”, “Kəndli və ilan”, “Məktəbli şərqisi”, “Coğrafiya” və digər əsərləri uzun müddət uşaq ədəbiyyatının sevilən nümunələri arasında olub.

Mikayıl Müşfiq və “Azərnəşr”

1930-cu illərdə Müşfiq “Azərnəşr”də redaktor və tərcüməçi kimi də çalışıb. Bu fəaliyyət onun həm ədəbi, həm də dilçilik və tərcüməçilik imkanlarını genişləndirib. Akademik araşdırmalarda onun nəşriyyat fəaliyyətinin yaradıcılığının mühüm hissəsi olduğu qeyd edilir.

Mikayıl Müşfiqin ilk kitabı — “Küləklər”

Müşfiqin ilk şeir kitabı “Küləklər” 1930-cu ildə “Azərnəşr” tərəfindən çap olunub. Azərbaycan Milli Kitabxanasının elektron məlumat bazasında kitabın 1930-cu ildə nəşr edildiyi və 53 şeir ilə iki tərcüməni əhatə etdiyi göstərilir.

Bu kitab Müşfiqin gənc yaşda formalaşan poetik üslubunu ortaya qoyan mühüm mərhələlərdən biri idi. Onun sonrakı kitabları Azərbaycan poeziyasındakı mövqeyini daha da möhkəmləndirdi.

Mikayıl Müşfiqin əsas əsərləri

1930-cu illər Müşfiqin yaradıcılığının ən məhsuldar dövrü olub. Onun əsərləri arasında şeirlər, poemalar, mənzum nağıllar və tərcümələr mühüm yer tutur.

Əsas kitab və əsərlərinə aşağıdakılar daxildir:

• “Küləklər” — 1930
• “Günün səsləri” — 1932
• “Vuruşmalar” — 1932
• “Pambıq” — 1932
• “Bir may” — 1932
• “Buruqlar arasında” — 1932
• “Şeirlər” — 1934
• “Şəngül, Şüngül, Məngül” — 1934
• “Qaya” — 1935
• “Kəndli və ilan” — 1935

Azərbaycan Milli Kitabxanasının biblioqrafik məlumatları bu nəşrlərin tarixlərini və nəşriyyat məlumatlarını ayrıca təsdiqləyir.

Müşfiqin daha çox tanınan əsərləri arasında “Ana”, “Küləklər”, “Yenə o bağ olaydı”, “Oxu, tar”, “Sənin gülüşlərin”, “Qal, sənə qurban”, “Maralım” və başqa şeirlər də var. Bu əsərlərin bir hissəsi sonralar musiqiyə çevrilərək Azərbaycan mahnı mədəniyyətində geniş yayılıb.

“Yenə o bağ olaydı” və Müşfiq poeziyasının yaddaşda qalan tərəfi

“Yenə o bağ olaydı” Müşfiqin poetik irsində ən çox tanınan əsərlərdən biridir. Şairin ümumən lirikasında keçmişə, təbiətə, gözəlliyə, insan duyğularına və itirilmiş xoşbəxtlik hissinə qayıdış güclü yer tutur.

Müşfiqin poeziyasında dilin sadəliyi onun əsas üstünlüklərindən biridir. O, mürəkkəb poetik fikirləri çox vaxt canlı danışıq intonasiyasına yaxın, melodik və yadda qalan ifadələrlə təqdim edib. Ədəbiyyatşünaslıq materiallarında onun poeziyası dərin emosional, ahəngdar və yığcam üslubu ilə səciyyələndirilir.

“Oxu, tar” və Müşfiqin milli musiqi dünyası

Müşfiqin yaradıcılığında milli musiqi və Azərbaycan mədəniyyəti xüsusi yer tutur. “Oxu, tar” şeirinin adı onun yaradıcılığının ən tanınmış simvollarından birinə çevrilib.

Şair milli musiqi alətlərinə, xalq yaradıcılığına və Azərbaycan təfəkkürünün poetik imkanlarına böyük maraq göstərirdi. Onun poeziyasında xalq ruhu klassik şeir ənənələri ilə XX əsrin yeni poetik ifadə vasitələrinin birləşməsi şəklində görünür.

Mikayıl Müşfiq və tərcüməçilik fəaliyyəti

Müşfiqin yaradıcılığı yalnız orijinal poeziya ilə məhdudlaşmırdı. O, dünya ədəbiyyatının mühüm nümunələrini Azərbaycan dilinə çevirib.

Onun tərcümələri arasında:

• A. S. Puşkin — “Qaraçılar”;
• M. Y. Lermontov — “Demon”;
• Taras Şevçenko — “Kobzar”dan nümunələr;
• Ömər Xəyyam — rübailər;
• S. Y. Marşak — əsərlər;
• M. F. Axundzadə — “A. S. Puşkinin ölümünə Şərq poeması” ilə bağlı tərcümə fəaliyyəti

qeyd olunur.

Azərbaycan Milli Kitabxanasının materiallarına görə 1930–1937-ci illərdə Müşfiqin müxtəlif tərcümələri ayrıca nəşrlər şəklində də çap olunub. 2024-cü ildə nəşr edilmiş akademik araşdırma da onun dünya ədəbiyyatından tərcümələrini ayrıca tədqiqat mövzusu kimi araşdırır.

Mikayıl Müşfiqin Dilbər Axundzadə ilə ailə həyatı

Mikayıl Müşfiq 1933-cü ildə Dilbər Axundzadə ilə ailə həyatı qurub. Dilbər Axundzadənin Müşfiqlə birlikdə keçirdiyi illər haqqında yazdığı xatirələr şairin şəxsi həyatının öyrənilməsi üçün əsas mənbələrdən biridir. Onun “Müşfiqli günlərim” adlı xatirə kitabı ilk dəfə 1968-ci ildə nəşr olunub, sonrakı illərdə genişləndirilmiş nəşrləri işıq üzü görüb.

Bu xatirələrdə Müşfiqin gündəlik həyatı, yaradıcılıq prosesi, dostları, müəllimlik fəaliyyəti və ailə həyatı ilə bağlı bir sıra məlumatlar yer alır.

Mikayıl Müşfiqin 1937-ci ildə həbsi

1937-ci il Mikayıl Müşfiqin həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Stalin repressiyaları dövründə Azərbaycan ziyalılarının böyük bir hissəsi kimi Müşfiq də təqiblərə məruz qaldı.

Mənbələr onun 4 iyun 1937-ci ildə həbs edildiyini, “əksinqilabi milli təşkilat”la əlaqədə olmaq və sovet hakimiyyətinə qarşı fəaliyyət kimi ittihamlarla mühakimə olunduğunu bildirir.

Bu ittihamların sonradan əsassız olduğu onun ölümündən sonra verilmiş bəraət qərarı ilə təsdiqləndi. 23 may 1956-cı ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası Müşfiqə ölümündən sonra bəraət verib.

Mikayıl Müşfiqin ölümü

Mikayıl Müşfiq 6 yanvar 1938-ci ildə güllələnib. Onun ölümündən əvvəl 5 yanvar 1938-ci ildə qısa sürən məhkəmə iclasında ölüm hökmünün çıxarıldığı barədə Azərbaycan mənbələrində məlumat verilir.

Müşfiqin ölüm yeri və dəfn edilməsi ilə bağlı internetdə bir-birinə zidd məlumatlar mövcuddur. Buna görə bioqrafik səhifədə təsdiqlənməmiş “qəbirinin yeri” kimi məlumatları qəti fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

Mikayıl Müşfiq nə vaxt bəraət alıb?

Mikayıl Müşfiq ölümündən 18 il sonra, 23 may 1956-cı ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarı ilə bəraət alıb. Bu qərar onun repressiya dövründəki ittihamlarının hüquqi baxımdan əsassızlığını rəsmiləşdirib.

“Çağlayan” — Müşfiqin yarımçıq qalan kitabı

Müşfiq 1937-ci ildə “Çağlayan” adlı kitab hazırlamışdı. Bu kitab onun yaradıcılığının son mərhələsini və ən qiymətli poetik nümunələrinin bir hissəsini bir araya gətirməli idi.

Kitaba “Səhər”, “Azadlıq dastanı”, “Sındırılan saz”, “Əbədiyyət nəğməsi”, “Şeirim”, “Yenə o bağ olaydı”, “Duyğu yarpaqları”, “Tərtərhes nəğmələri” və “Mingəçevir həsrəti” kimi əsərlərin daxil edilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Lakin repressiya və şairin həbsi nəticəsində kitab öz dövründə çap olunmadı.

Bu baxımdan “Çağlayan” Müşfiqin həyatının son yaradıcı mərhələsini anlamaq üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Mikayıl Müşfiqin ədəbi irsi

Müşfiqin irsi ölümündən sonra da nəşr olunmağa davam edib. 1957-ci ildən etibarən “Seçilmiş əsərləri”, “Əsərləri”, “Duyğu yarpaqları”, “Əbədiyyət nəğməsi”, “Könlümün dedikləri”, “Həyat sevgisi” və başqa adlarla kitabları nəşr olunub.

Onun yaradıcılığı Azərbaycan poeziyasında lirikanın imkanlarını genişləndirən mühüm mərhələlərdən biri kimi qiymətləndirilir. Şairin əsərlərində təbiət təsvirləri, sevgi, insan hissləri və milli-mənəvi mövzularla yanaşı dövrün sosial və ictimai prosesləri də əks olunub.

Mikayıl Müşfiqin Azərbaycan ədəbiyyatındakı yeri

Mikayıl Müşfiq Azərbaycan poeziyasında 1930-cu illərin ən mühüm simalarından biri hesab olunur. Onun adı çox vaxt Səməd Vurğun və Rəsul Rza ilə birlikdə həmin dövrün yeni poetik istiqamətinin əsas nümayəndələri sırasında çəkilir.

Lakin Müşfiqi yalnız “repressiya qurbanı şair” kimi təqdim etmək onun ədəbi şəxsiyyətini daraltmaq olardı. Onun əhəmiyyəti, ilk növbədə, çox qısa zaman ərzində yaratdığı böyük poetik irsdədir.

Müşfiq həm klassik Azərbaycan poeziyası ilə bağlarını qoruyub, həm də müasir mövzuları daha canlı və danışıq dilinə yaxın poetik üslubla ifadə edib. Onun uşaqlar üçün yazdığı əsərlər isə şairin yaradıcılığının yalnız böyüklər üçün poeziyadan ibarət olmadığını göstərir.

Mikayıl Müşfiqin xatirəsi necə yaşadılır?

Mikayıl Müşfiqin adı Azərbaycanda müxtəlif məktəblərə, küçələrə və mədəniyyət obyektlərinə verilib. Bakıda və Xızıda onun xatirəsinə abidə və büstlər qoyulub. Xızı rayonunun Sayadlar kəndində şairin xatirə muzeyi yaradılıb.

Şairin 110 illiyinin keçirilməsi ilə bağlı 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı da imzalanıb.

2019-cu ildə Azərbaycan Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə Mikayıl Müşfiqin əsərləri dövlət varidatı elan edilmiş müəlliflər siyahısına daxil edilib.

Mikayıl Müşfiq haqqında 10 maraqlı fakt

1. Mikayıl Müşfiq 5 iyun 1908-ci ildə Bakıda anadan olub.

2. Əsl soyadı İsmayılzadədir.

3. Atası Mirzə Əbdülqadir İsmayılzadə müəllim və şair olub.

4. Müşfiq valideynlərini erkən yaşlarında itirib və qohumlarının himayəsində böyüyüb.

5. Onun ilk kitabı “Küləklər” 1930-cu ildə nəşr olunub.

6. Müşfiq müəllim, redaktor və tərcüməçi kimi də çalışıb.

7. 1934-cü ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü olub.

8. 1937-ci ildə “Çağlayan” adlı kitab hazırlayıb, lakin kitab onun sağlığında çap olunmayıb.

9. 1938-ci il yanvarın 6-da güllələnib.

10. 23 may 1956-cı ildə ölümündən sonra bəraət alıb.

Mikayıl Müşfiq haqqında tez-tez verilən suallar

Mikayıl Müşfiq kimdir?

Mikayıl Müşfiq Azərbaycan şairi, tərcüməçisi və pedaqoqu, XX əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsidir.

Mikayıl Müşfiq nə vaxt anadan olub?

Mikayıl Müşfiq 5 iyun 1908-ci ildə Bakıda anadan olub.

Mikayıl Müşfiq nə vaxt vəfat edib?

Mikayıl Müşfiq 6 yanvar 1938-ci ildə repressiya nəticəsində güllələnib.

Mikayıl Müşfiqin əsl adı nədir?

Onun tam adı Mikayıl Mirzə Əbdülqadir oğlu İsmayılzadədir.

Mikayıl Müşfiqin həyat yoldaşı kim olub?

Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər Axundzadə olub. Onlar 1933-cü ildə ailə həyatı qurublar.

Mikayıl Müşfiqin ən məşhur əsərləri hansılardır?

Onun tanınmış əsərləri arasında “Yenə o bağ olaydı”, “Oxu, tar”, “Ana”, “Küləklər”, “Səhər”, “Sındırılan saz”, “Azadlıq dastanı”, “Şəngül, Şüngül, Məngül” və başqa əsərlər var.

Mikayıl Müşfiq niyə repressiya olunub?

1937-ci ildə Müşfiq əksinqilabi fəaliyyət və milli təşkilatla əlaqədə olmaq kimi ittihamlarla həbs edilib. Sonradan 1956-cı ildə ölümündən sonra bəraət alıb.

Mikayıl Müşfiq neçə yaşında öldürülüb?

O, 1938-ci ilin yanvarında 29 yaşında idi.

Nəticə

Mikayıl Müşfiqin ömrü qısa, yaradıcılıq yolu isə son dərəcə zəngin olub. O, Azərbaycan poeziyasında sevgi, təbiət, insan duyğuları, vətən və xalq mövzularını yeni poetik səslə ifadə edən sənətkarlardan biridir.

Müşfiqin faciəli taleyi onun ədəbi irsinin qarşısını ala bilmədi. Şeirləri, poemaları, uşaq əsərləri və tərcümələri ölümündən sonra da nəşr edildi, musiqiyə çevrildi və yeni nəsillərə çatdırıldı. Bu gün Mikayıl Müşfiq adı Azərbaycan ədəbiyyatında həm yüksək poetik istedadın, həm də repressiya illərinin faciəli yaddaşının simvollarından biri olaraq qalır.

Mənbələr və araşdırma üçün əsas istinadlar

Azərbaycan Milli Kitabxanasının “Mikayıl Müşfiq – 110” elektron məlumat bazası; Azərbaycan Milli Kitabxanasının 2018-ci ildə hazırladığı “Mikayıl Müşfiq” biblioqrafiyası; Prezident Kitabxanasının “Görkəmli şəxslər” materialları; Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Mikayıl Müşfiqin yaradıcılığına həsr olunmuş materialları; Dilbər Axundzadənin “Müşfiqli günlərim” xatirələri; həmçinin Müşfiqin tərcümə yaradıcılığı haqqında 2024-cü ildə dərc edilmiş akademik araşdırma.