Nizami Gəncəvi bioqrafiyası: həyatı, yaradıcılığı, əsərləri və “Xəmsə”si

Nizami Gəncəvi — XII əsrdə Gəncə şəhərində yaşayıb-yaratmış böyük şair və mütəfəkkir, klassik Şərq ədəbiyyatının ən məşhur sənətkarlarından biridir. Onun əsl adı Cəmaləddin İlyas ibn Yusif ibn Zəki, ədəbi təxəllüsü isə Nizami olmuşdur. “Gəncəvi” nisbəsi onun Gəncə ilə bağlılığını göstərir.

Nizami Gəncəvi 1141-ci ildə Gəncədə doğulub və 1209-cu ildə yenə Gəncədə vəfat edib. Onun yaradıcılığının zirvəsi beş böyük poemadan ibarət olan “Xəmsə”, yaxud “Pənc Gənc” (“Beş xəzinə”) silsiləsidir. Bu silsiləyə “Sirlər xəzinəsi”, “Xosrov və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl” və “İskəndərnamə” daxildir.

Nizaminin əsərləri XII əsrin siyasi və mədəni mühitini əks etdirməklə yanaşı, məhəbbət, ədalət, hakimiyyət, elm, mənəviyyat, insan ləyaqəti, müharibə və sülh kimi ümumbəşəri mövzuları araşdırır. Onun poeziyası əsrlər boyu Yaxın və Orta Şərq ədəbiyyatına, miniatür sənətinə, musiqiyə və ədəbi ənənələrə böyük təsir göstərib. Azərbaycan Prezidentinin 2021-ci ildəki sərəncamında da Nizaminin “Xəmsə”si dünya poetik-fəlsəfi fikrinin zirvələrindən biri kimi qiymətləndirilir.

---

Nizami Gəncəvi kimdir?

Nizami Gəncəvi XII əsrin ən məşhur epik şairlərindən biridir. O, xüsusilə məsnəvi formasında yazdığı beş böyük poema ilə dünya ədəbiyyatı tarixində özünəməxsus mövqe qazanıb. Encyclopaedia Iranica Nizamini məhz bu beşlik — “Xəmsə” — ilə dünya miqyasında tanınan sənətkar kimi təqdim edir.

Nizaminin yaradıcılığının mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, mövcud əfsanələri və tarixi süjetləri sadəcə təkrarlamayıb. Şair onları fəlsəfi və əxlaqi düşüncə üçün zəngin materiala çevirib.

“Xosrov və Şirin” sadəcə məhəbbət hekayəsi deyil.
“Leyli və Məcnun” yalnız faciəli sevgi dastanı deyil.
“Yeddi gözəl” yalnız hökmdar haqqında nağıl deyil.
“İskəndərnamə” yalnız Makedoniyalı İskəndərin yürüşlərini təsvir etmir.

Nizami hər bir süjetin arxasında insan və cəmiyyət, insan və hakimiyyət, insan və mənəviyyat münasibətlərini araşdırır.

---

Nizami Gəncəvinin əsl adı

Nizaminin adı klassik mənbələrdə Cəmaləddin İlyas ibn Yusif ibn Zəki formasında keçir. Azərbaycan Milli Kitabxanasının materiallarında onun “Cəmaləddin İlyas ibn Yusif Nizami Gəncəvi” kimi təqdim edilməsi geniş yayılmışdır.

Onun ən çox tanındığı ad isə Nizami Gəncəvidir.

“Nizami” onun təxəllüsü, “Gəncəvi” isə Gəncə şəhəri ilə bağlılığını göstərən nisbədir.

Bu baxımdan:

Əsl adı: Cəmaləddin İlyas ibn Yusif ibn Zəki
Təxəllüsü: Nizami
Nisbəsi: Gəncəvi
Doğum yeri: Gəncə
Doğum tarixi: ənənəvi olaraq 1141
Vəfatı: 1209, Gəncə

---

Nizami Gəncəvi nə vaxt anadan olub?

Azərbaycan ədəbi-tarixi ənənəsində Nizami Gəncəvinin 1141-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olduğu qəbul edilir. Azərbaycan Milli Kitabxanasının xronologiyası da 1141-ci ili onun doğum tarixi kimi göstərir.

Lakin müasir şərqşünaslıqda bu tarix tamamilə mübahisəsiz sayılmır. Encyclopaedia Iranica-da Nizaminin həyatı ilə bağlı məlumatların məhdud olduğu və əsərləri ilə sonrakı bioqrafik mənbələr əsasında onun həyatının bərpa edildiyi vurğulanır. Müasir akademik ədəbiyyatda doğum ili təxminən 1140–1146 aralığında da göstərilir.

Ona görə ən düzgün ifadə belədir:

Nizami Gəncəvinin 1141-ci ildə Gəncədə anadan olduğu ənənəvi və Azərbaycan elmi-mədəni ədəbiyyatında qəbul olunmuş tarixdir.

---

Nizami Gəncəvi harada doğulub?

Nizami Gəncəvi Gəncə şəhərində doğulub.

XII əsrdə Gəncə Cənubi Qafqazın mühüm şəhərlərindən biri idi. Şəhər ticarət yollarının kəsişməsində yerləşir, müxtəlif mədəniyyətlərin təması üçün mühüm mühit yaradırdı.

Azərbaycan dövlət mənbələri Nizaminin doğulduğu, təhsil aldığı və bütün yaradıcılıq həyatını keçirdiyi şəhər kimi Gəncəni xüsusi vurğulayır.

Bu detal Nizami yaradıcılığının anlaşılması üçün vacibdir. Onun poeziyasında müxtəlif xalqların mədəniyyətləri, uzaq ölkələr, tarixi şəxsiyyətlər və fərqli dini-mədəni dünyalar haqqında geniş təsəvvürlər müşahidə olunur.

---

Nizami Gəncəvinin uşaqlığı və ailəsi

Nizaminin uşaqlığı haqqında dəqiq tarixi məlumatlar çox azdır.

Şair öz əsərlərində atasının adını Yusif, babasının adını isə Zəki kimi xatırladır. Onun anasının adı barədə sonrakı mənbələrdə Rəisə adı çəkilir. Nizaminin uşaqlıq və ailə həyatı ilə bağlı məlumatların böyük hissəsi onun öz əsərlərindən və sonrakı təzkirələrdən çıxarılıb. Buna görə bütün bioqrafik detallar eyni dərəcədə etibarlı hesab edilmir.

Tədqiqatlarda Nizaminin erkən yaşlarda valideynlərini itirdiyi və onun tərbiyəsində dayısı Xacə Ömərin mühüm rol oynadığı barədə məlumatlara rast gəlinir. Lakin bu məlumatların bütün detalları barədə alimlər arasında eyni fikir yoxdur.

Bu səbəbdən Nizaminin ailə bioqrafiyası haqqında danışarkən əfsanəvi məlumatlarla sənədləşmiş faktları ayırmaq vacibdir.

---

Nizami Gəncəvinin təhsili

Nizami yaşadığı dövr üçün yüksək səviyyəli elmi və ədəbi hazırlığa malik idi.

Onun əsərlərindən görünür ki, şair:

• fəlsəfə;

• tarix;

• ədəbiyyat;

• astronomiya;

• riyaziyyat;

• həndəsə;

• coğrafiya;

• tibb;

• dini elmlər

haqqında geniş biliklərə malik olub.

Azərbaycanın rəsmi diplomatik mənbələrində onun Gəncədə təhsil aldığı, orta əsr elmləri ilə yanaşı Şərq xalqlarının şifahi və yazılı ədəbiyyatına dərindən bələd olduğu qeyd olunur.

Nizaminin elmi dünyagörüşünün miqyası xüsusilə “İskəndərnamə”də, “Yeddi gözəl”də və didaktik mətnlərində özünü göstərir.

O, astronomik təsəvvürləri, coğrafi məkanları, tarixi hadisələri və fəlsəfi ideyaları poetik mətnə daxil edə bilirdi.

---

Nizami Gəncəvi hansı dilləri bilirdi?

Nizaminin çoxdilli mühitdə yaşadığı və ərəb və fars dillərinə dərindən bələd olduğu mənbələrdə qeyd olunur.

Azərbaycanın rəsmi mənbələrində onun türk, ərəb və fars dillərini bildiyi, yunan dili və qədim yunan fəlsəfəsi ilə də tanış olduğu göstərilir.

Burada mühüm məqam var: Nizami Gəncəvinin əsərlərinin böyük və əsas hissəsi klassik fars dilində yazılıb.

Onun poetik dili XII əsr fars ədəbi ənənəsinin ən yüksək nümunələrindən biridir.

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında isə Nizami Azərbaycan klassik ədəbiyyatının ən böyük nümayəndələrindən biri hesab olunur. Bu iki fakt bir-birinə zidd deyil: orta əsr ədəbi kimliklərini müasir milli ədəbiyyat kateqoriyaları ilə eyniləşdirmək tarixən düzgün olmazdı.

Bu məqam SEO məqaləsində xüsusilə vacibdir. “Nizami Gəncəvi hansı dildə yazıb?” sualına konkret cavab verilməlidir:

Nizami əsasən klassik fars dilində yazıb.

---

Nizami Gəncəvi saray şairi olub?

Nizami haqqında ən çox yayılan fikirlərdən biri onun saray mühitindən uzaq durmasıdır.

O, əsərlərini müxtəlif hökmdarlara ithaf edib və hökmdarlardan hədiyyələr alıb. Lakin onu uzun müddət konkret bir saraya bağlı peşəkar saray şairi kimi təqdim etmək düzgün deyil.

Mənbələr Nizaminin əsasən Gəncədə yaşadığını və saray həyatından kənarda qaldığını bildirir. ABŞ Konqres Kitabxanasının məlumatında da onun bütün həyatını Gəncədə keçirdiyi qeyd olunur.

Bu xüsusiyyət onun yaradıcılıq dünyası üçün mühüm idi.

Nizami hökmdarları tərifləyən şair olmaqdan daha çox, hökmdar qarşısında mənəvi və əxlaqi məsuliyyət tələb edən mütəfəkkir mövqeyi ilə seçilir.

---

Nizami Gəncəvi və ailə həyatı

Nizaminin şəxsi həyatı haqqında məlumatlar məhduddur.

Ən məşhur bioqrafik məlumatlardan biri onun ilk həyat yoldaşının Afaq adlandırılmasıdır. Azərbaycan Milli Kitabxanasının xronologiyasına görə Dərbənd hökmdarı 1169-cu ildə Nizamiyə Afaq adlı bir kəniz göndərib, şair onunla evlənib. 1174-cü ildə onların Məhəmməd adlı oğlu doğulub.

Lakin burada elmi ehtiyat lazımdır. Müasir Nizamişünaslıqda “Afaq” adının həyat yoldaşının həqiqi adı, yaxud şeirdə işlənən söz olması barədə mübahisələr mövcuddur. Buna görə SEO məqaləsində “Nizaminin həyat yoldaşı Afaq idi” faktını tam mübahisəsiz sənəd kimi təqdim etməkdənsə, “mənbələrdə Afaq adı ilə tanınan ilk həyat yoldaşı” formasından istifadə etmək daha elmi yanaşmadır.

Nizaminin oğlu Məhəmməd haqqında şairin öz əsərlərində məlumatlar var.

---

Nizami Gəncəvi və Afaq

Afaq Nizaminin həyatında xüsusi iz buraxan qadın kimi təqdim olunur.

Azərbaycan Milli Kitabxanasının xronologiyasına görə Afaq 1169-cu ildə Nizamiyə göndərilib və onlar evləniblər. Onların Məhəmməd adlı oğlu olub. Afaq 1179-cu ildə vəfat edib.

Nizami “Xosrov və Şirin”də şəxsi həyatından və həyat yoldaşının ölümündən doğan ağrıdan bəhs edir.

Bu fakt Nizaminin yaradıcılığı ilə şəxsi həyatı arasındakı əlaqəni göstərən ən maraqlı nümunələrdən biridir.

---

Nizami Gəncəvinin ədəbi fəaliyyətinin başlanğıcı

Nizami yaradıcılığa lirik şeirlərlə başlayıb.

Onun böyük bir divan yaratdığı güman edilir. Qəsidə və qəzəllər yazan şair kimi də tanınıb.

Lakin bu divanın böyük hissəsi zamanla itib. Rəsmi Azərbaycan mənbələrində onun divanının təxminən 20 min beyt həcmində ola biləcəyi, lakin çox az hissəsinin günümüzə çatdığı qeyd edilir.

Nizaminin dünya ədəbiyyatındakı şöhrəti isə əsasən onun beş böyük məsnəvisinə əsaslanır.

Bu beş poema sonralar “Xəmsə” adı ilə bir araya gətirilib.

---

“Xəmsə” nədir?

“Xəmsə” ərəb mənşəli söz olub “beşlik” deməkdir.

Nizaminin beş böyük məsnəvisinin bir toplu halında tanınan adı “Xəmsə”, başqa adı ilə **“Pənc Gənc” — “Beş xəzinə”**dir.

Encyclopaedia Iranica bu beş əsəri Nizaminin dünya miqyasında tanınmasının əsas səbəbi kimi göstərir. Toplunun tərkibində didaktik-fəlsəfi poema, üç romantik hekayə və İskəndər haqqında epik əsər var.

“Xəmsə”nin əsərləri bunlardır:

1. “Sirlər xəzinəsi” — Məxzənül-əsrar

2. “Xosrov və Şirin”

3. “Leyli və Məcnun”

4. “Yeddi gözəl”

5. “İskəndərnamə”

Aga Khan Museum da “Xəmsə”nin təxminən 1166–1197-ci illər arasında formalaşdığını və bu beş əsəri birləşdirdiyini qeyd edir.

---

“Sirlər xəzinəsi”

“Sirlər xəzinəsi” Nizaminin “Xəmsə”sinin ilk əsəridir.

Əsər təxminən 2 250–2 260 beyt həcmindədir və didaktik-fəlsəfi xarakter daşıyır. Encyclopaedia Iranica onu “Xəmsə”nin ən erkən əsəri kimi göstərir və təxminən 1166-cı il ətrafında yazıldığını bildirir.

Poemada:

• mənəvi kamillik;

• ədalət;

• hökmdarın məsuliyyəti;

• insanın nəfsi;

• elm;

• həyatın mənası;

• zahir və batin

kimi məsələlər araşdırılır.

Nizami hər bir fəlsəfi fikri kiçik hekayələr və nümunələrlə izah edir.

Bu əsər onun sadəcə romantik şair olmadığını göstərən ən mühüm nümunələrdəndir.

---

“Xosrov və Şirin”

“Xosrov və Şirin” Nizaminin ən böyük və ən məşhur romantik poemalarından biridir.

Poema təxminən 6 500 beytdən ibarətdir. Encyclopaedia Iranica onun XII əsrin ikinci yarısında yazıldığını göstərir.

Əsərin əsas mövzusu Xosrov və Şirinin mürəkkəb məhəbbət münasibətidir.

Lakin Nizami məhəbbətin özü ilə kifayətlənmir.

Şair:

• sədaqət;

• şəhvət və məhəbbət arasındakı fərq;

• hökmdarın xarakteri;

• qadının iradəsi;

• mənəvi seçim;

• zəhmət və səbir

kimi problemləri də araşdırır.

Fərhad obrazı isə əsərin ən yaddaqalan fiqurlarından biridir.

---

“Leyli və Məcnun”

Nizaminin “Leyli və Məcnun” poeması dünya ədəbiyyatının ən məşhur məhəbbət əsərlərindən biri hesab olunur.

Poema 1188-ci ildə tamamlanıb. Encyclopaedia Iranica onun təxminən 4 600 beyt olduğunu bildirir.

Süjet ərəb mənşəli Leyli və Məcnun hekayəsinə əsaslanır.

Lakin Nizami bu materialı tamamilə yeni poetik və fəlsəfi səviyyəyə qaldırır.

Məcnunun sevgisi tədricən adi romantik məhəbbətdən mənəvi və mistik axtarışa çevrilir.

Burada məhəbbət insanın dünyadan uzaqlaşması, öz daxili həqiqətini tapması və mənəvi kamilliyə çatması üçün vasitəyə çevrilə bilir.

---

“Yeddi gözəl”

“Yeddi gözəl” Nizaminin şah əsərləri sırasında xüsusi yer tutur.

Poema Sasani hökmdarı Bəhram Gur haqqında əfsanəvi-tarixi süjet üzərində qurulub.

Əsərdə Bəhram yeddi ölkədən olan yeddi şahzadə ilə evlənir və onların hər biri üçün ayrı rənglərlə əlaqəli günbəzli saraylar tikilir. Həftənin müxtəlif günlərində şahzadələr Bəhrama fərqli hekayələr danışırlar. Bu quruluş əsərin çoxqatlı simvolik sistemini formalaşdırır.

“Yeddi gözəl”də:

• rəng;

• planetlər;

• zaman;

• qadın obrazları;

• hökmdarlıq;

• arzular;

• günah və cəza;

• mənəvi kamillik

bir-biri ilə əlaqələndirilir.

Poema təxminən 1197-ci ildə tamamlanıb.

---

“İskəndərnamə”

Nizaminin “Xəmsə”sinin ən böyük əsərlərindən biri **“İskəndərnamə”**dir.

Əsər Makedoniyalı İskəndər haqqında geniş epik-poetik təhkiyədir.

“İskəndərnamə” iki əsas hissəyə bölünür:

• “Şərəfnamə”

• “İqbalnamə”

İranica “İskəndərnamə”nin təxminən 10 500 beyt həcmində olduğunu bildirir. Əsərin tarixinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı orta əsr əlyazmaları arasında müxtəlif problemlər olduğunu da qeyd edir.

Nizami İskəndəri yalnız fateh kimi göstərmir.

O, İskəndəri:

• elm axtaran;

• filosoflarla danışan;

• dünyanın sirlərini anlamağa çalışan;

• ədalətli dövlət qurmaq istəyən

bir hökmdar obrazına çevirir.

Bu baxımdan “İskəndərnamə” həm epik poema, həm də ideal hökmdar haqqında fəlsəfi əsərdir.

---

Nizami Gəncəvinin əsərlərinin yazılma ardıcıllığı

Tədqiqatçıların bütün tarixlər üzərində tam razılığa gəldiyini söyləmək olmaz. Əlyazmaların müqayisəsi ənənəvi xronologiyanın bəzi hissələrini dəyişdirib.

Encyclopaedia Iranica-da təqdim edilən daha ehtiyatlı xronologiyaya əsasən:

Əsər	Təxmini tamamlanma tarixi
“Sirlər xəzinəsi”	1166 ətrafı
“Xosrov və Şirin”	1176–1186
“Leyli və Məcnun”	1188
“İskəndərnamə”	1194 ətrafı
“Yeddi gözəl”	1197

Bu tarixlərin xüsusilə “İskəndərnamə” və bəzi digər əsərlər üzrə əlyazma və ithaf məlumatlarına əsaslanan elmi rekonstruksiyalar olduğunu qeyd etmək vacibdir.

Azərbaycan Milli Kitabxanasının xronologiyası isə ənənəvi tarixləşdirmədə “İskəndərnamə”ni 1200-cü ilə bağlayır.

---

Nizaminin poeziyasının əsas xüsusiyyətləri

Nizami Gəncəvi poeziyasını fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun poetik gözəlliklə intellektual dərinliyi birləşdirməsidir.

O, bir hadisəni nəql edərkən eyni zamanda həmin hadisənin fəlsəfi mənasını araşdırır.

İnsan

Nizami üçün insan cəmiyyətin passiv üzvü deyil. İnsan seçim edən, səhv edən, öyrənən və mənəvi yüksələ bilən varlıqdır.

Ədalət

Hökmdarın əsas vəzifələrindən biri ədaləti qorumaqdır. Nizami şahlığı və gücü mənəvi məsuliyyətdən ayrı təsəvvür etmir.

Məhəbbət

Nizamidə məhəbbət insanın daxili dünyasını dəyişdirə bilən böyük qüvvədir.

Elm

Şair biliyi insanın kamilləşməsinin əsas vasitələrindən biri hesab edir.

Qadın obrazı

Nizaminin qadın obrazları yalnız dekorativ fiqurlar deyil.

Şirin, Leyli və “Yeddi gözəl”dəki qadın obrazları müxtəlif xarakter və dünya görüşünə malikdirlər. Xüsusilə Şirin bəzən öz qərarını verən, mənəvi mövqeyi olan və hadisələrin gedişinə təsir göstərən güclü obraz kimi qurulur.

Sülh və müharibə

Nizami müharibənin insan və cəmiyyət üzərində dağıdıcı təsirlərini göstərir və hökmdarın gücünü ədalət və ağıl ilə məhdudlaşdırmağa çalışır.

---

Nizami Gəncəvi və humanizm

Nizaminin yaradıcılığında insan ləyaqəti xüsusi yer tutur.

Onun qəhrəmanları çox vaxt:

“Hakimiyyət nə üçündür?”

“İnsan necə yaşamalıdır?”

“Əsl zənginlik nədir?”

“İnsan öz ehtiraslarını necə idarə etməlidir?”

kimi suallarla üzləşirlər.

Azərbaycan Prezidentinin 2021-ci il sərəncamında da Nizaminin zəngin yaradıcılığının insanları əxlaqi kamilliyə çağırması və yüksək mənəvi keyfiyyətlər aşılaması xüsusi vurğulanır.

---

Nizami Gəncəvi və qadın obrazı

Nizaminin yaradıcılığında qadın obrazları xüsusilə diqqət çəkir.

Şirin yalnız Xosrovun sevgilisi deyil. O, öz iradəsi və xarakteri olan şəxsiyyətdir.

Leyli öz hisslərini və taleyini daşıyan mürəkkəb obrazdır.

“Yeddi gözəl”dəki yeddi şahzadə isə həm hekayə danışan, həm bilik daşıyan, həm də Bəhramın dünyagörüşünü dəyişən fiqurlardır.

Bu səbəbdən Nizaminin əsərlərində qadın obrazını yalnız romantik funksiya ilə izah etmək düzgün deyil.

---

Nizami Gəncəvi və elm

Nizaminin əsərlərində elmi biliklərin çoxluğu onun dövrünün intellektual mədəniyyətini mənimsədiyini göstərir.

Astronomiya və kosmologiya ilə bağlı təsəvvürlərə, riyazi və coğrafi anlayışlara, təbabət və fəlsəfəyə dair məlumatlara onun poemalarında rast gəlinir.

Lakin Nizami elmi faktları sadəcə nümayiş etdirmək üçün işlətmir.

Elm onun üçün insanın dünyanı və özünü anlamasının vasitəsidir.

Bu xüsusiyyət xüsusilə “İskəndərnamə”nin fəlsəfi hissəsində aydın görünür.

---

Nizami Gəncəvi və tarix

Nizami bir sıra əsərlərində tarixi və yarımtarixi şəxsiyyətlərə müraciət edib:

• Xosrov;

• Şirin;

• Bəhram Gur;

• İskəndər;

• müxtəlif hökmdarlar və sərkərdələr.

Lakin onun tarixi poeziyası xronika deyil.

Nizami tarixdən əxlaqi və fəlsəfi nəticə çıxarmaq üçün istifadə edir.

Bu səbəbdən onun əsərlərində tarixi şəxsiyyətlərlə bağlı məlumatları müasir tarix kitabı kimi oxumaq düzgün olmaz.

---

Nizami Gəncəvi və Səlcuq dövrü

Nizami XII əsrdə, regionda siyasi hakimiyyətin müxtəlif sülalələr və yerli atabəylər arasında bölündüyü bir dövrdə yaşayıb.

Gəncə həmin dövrün mühüm siyasi və iqtisadi mərkəzlərindən idi.

Şair müxtəlif hökmdarlara əsərlərini ithaf edib. Onun poemalarında Şirvanşahlar, Eldənizlər və bölgənin digər hakimləri ilə bağlı ithaf və müraciətlərə rast gəlinir.

Lakin Nizaminin əsərlərini yalnız müəyyən hökmdara həsr edilmiş saray ədəbiyyatı kimi qiymətləndirmək doğru deyil.

O, hökmdar obrazından istifadə edərək daha geniş bir məsələni — ədalətli hakimiyyətin necə olmalı olduğunu araşdırırdı.

---

Nizami Gəncəvi niyə Gəncədən kənara çıxmadı?

Nizaminin bioqrafiyasında diqqətçəkən xüsusiyyət onun ömrünün böyük hissəsini Gəncədə keçirməsidir.

Müasir mənbələr onu Qafqazdan kənarda geniş səyahətlər etmiş səyyah şair kimi təqdim etmir. Əksinə, onun həyatının əsas məkanı Gəncə olub. ABŞ Konqres Kitabxanası da onun bütün həyatını Gəncədə keçirdiyini qeyd edir.

Bununla yanaşı, Nizaminin əsərlərində Ərəbistan, İran, Bizans, Çin, Hindistan və başqa ölkələr haqqında geniş təsvirlərin olması onun kitabxana, şifahi məlumat və dövrün elmi-mədəni əlaqələrindən istifadə etdiyini göstərir.

Bu da Nizaminin təsəvvür gücünün miqyasını nümayiş etdirir.

---

Nizami Gəncəvi nə vaxt vəfat edib?

Nizami Gəncəvinin 1209-cu ildə Gəncədə vəfat etdiyi Azərbaycan Milli Kitabxanasının xronologiyasında göstərilir.

Beynəlxalq elmi mənbələr də əsasən 1209-cu ili onun ölüm ili kimi qəbul edir, lakin Nizaminin bioqrafiyasının ümumi sənədləşmə səviyyəsinin məhdud olduğunu vurğulayırlar.

Şair Gəncənin yaxınlığında dəfn edilib.

---

Nizami Gəncəvinin məqbərəsi

Nizaminin məzarı əsrlər boyu Gəncə yaxınlığındakı ərazidə ziyarət məkanı olub.

Azərbaycan Milli Kitabxanasının tarixi xronologiyasında onun dəfn edildiyi yerdə orta əsrlərdən türbə olduğu, sonrakı əsrlərdə məqbərənin müxtəlif mərhələlərdə yeniləndiyi göstərilir.

Bu gün Nizami Gəncəvi məqbərəsi Gəncənin ən tanınmış tarixi-mədəni simvollarından biridir.

---

Nizaminin ölümündən sonra “Xəmsə” necə məşhurlaşdı?

Nizaminin beş poeması əvvəlcə ayrı-ayrı əsərlər kimi mövcud idi.

Onun ölümündən sonra bu məsnəvilər əlyazmalarda bir toplu kimi birləşdirilməyə başlayıb və “Xəmsə” adı ilə məşhurlaşıb.

Əlyazma mədəniyyəti sayəsində əsərlər əsrlər boyu köçürülüb, bəzədilib və miniatürlərlə zənginləşdirilib. Encyclopaedia Iranica “Xəmsə”nin böyük sayda əlyazmasının qorunduğunu qeyd edir.

Aga Khan Museum isə “Xəmsə”nin əsrlər ərzində fars miniatür sənətinin ən mühüm mövzularından birinə çevrildiyini göstərir.

---

Nizami Gəncəvi və Şərq miniatür sənəti

Nizaminin poemaları rəssamlar üçün zəngin süjet xəzinəsi idi.

“Xosrov və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl” və “İskəndərnamə”nin səhnələri əsrlər boyu İran, Azərbaycan, Anadolu, Orta Asiya və Hindistan əlyazma sənətində təsvir edilib.

Bu baxımdan Nizami təkcə ədəbiyyata deyil, Şərq təsviri sənətinə də güclü təsir göstərib.

Britaniya Kitabxanasında qorunan məşhur “Xəmsə” əlyazmaları Nizami mətnlərinin sonrakı əsrlərdə necə möhtəşəm miniatür proqramlarına çevrildiyini göstərən mühüm nümunələrdəndir.

---

Nizami Gəncəvi və musiqi

Nizaminin əsərləri sonrakı əsrlərdə musiqi üçün də mühüm mənbə olub.

Xüsusilə:

• “Leyli və Məcnun”;

• “Yeddi gözəl”;

• “Xosrov və Şirin”

mövzuları opera, balet və digər səhnə əsərlərinə çevrilib.

Azərbaycan mədəniyyətində Üzeyir Hacıbəylinin “Leyli və Məcnun” operası Nizami süjetlərinin yeni dövr sənətində necə yaşadığını göstərən ən məşhur nümunələrdən biridir.

Nizaminin irsindən ilhamlanan çoxsaylı musiqi və səhnə əsərləri onun poemalarının yalnız kitab mədəniyyətində qalmadığını göstərir.

---

Nizami Gəncəvi Azərbaycan mədəniyyətində

Nizami Gəncəvi Azərbaycan klassik ədəbiyyatının ən mühüm simalarından biridir.

Onun adı:

• Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu;

• Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi;

• Gəncədəki Nizami məqbərəsi;

• Bakıda və digər şəhərlərdə heykəllər;

• çoxsaylı məktəb və küçələr

ilə yaşadılır.

Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi 1945-ci ildə təşkil olunub və Nizami Gəncəvinin adını daşıyır.

Azərbaycan Prezidentinin 2021-ci il sərəncamında da Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu və Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin fəaliyyəti xüsusi qeyd olunur.

---

Nizami Gəncəvi və 2021-ci il “Nizami Gəncəvi İli”

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 5 yanvar 2021-ci ildə 2021-ci ilin “Nizami Gəncəvi İli” elan edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb.

2021-ci ildə Nizaminin anadan olmasının 880 illiyi tamam olub.

Sərəncamda Nizaminin Azərbaycan xalqının mənəvi irsindəki yeri ilə yanaşı, dünya mədəniyyətinə təsiri də xüsusi vurğulanır.

Nizaminin 880 illiyi ilə bağlı tədbirlər Azərbaycanın hüdudlarından kənarda da keçirilib. 2021-ci ildə UNESCO-nun Parisdəki mənzil-qərargahında Nizaminin yubileyinə həsr olunmuş tədbir təşkil olunub.

---

Nizami Gəncəvinin dünya ədəbiyyatındakı yeri

Nizaminin təsiri yalnız Azərbaycan və İran mədəniyyəti ilə məhdudlaşmır.

Onun “Xəmsə”si əsrlər boyunca:

• farsdilli ədəbiyyata;

• türk ədəbiyyatlarına;

• Hindistan saray ədəbiyyatına;

• Orta Asiya ədəbi mühitinə;

• miniatür sənətinə;

• Avropa şərqşünaslığına

təsir göstərib.

Nizaminin əsərlərinə cavab və təqlid mahiyyətində çoxlu “Xəmsə”lər yaradılıb. Bununla belə, onun “Xəmsə”si sonrakı müəlliflər üçün ölçü vahidi olaraq qalıb.

Nizami məktəbi əsrlər boyu davam edən “Xəmsəçilik” ənənəsinin yaranmasına səbəb olub.

---

Nizami Gəncəvi və Xəmsəçilik ənənəsi

Nizaminin ən böyük ədəbi təsirlərindən biri Xəmsəçilik adlandırılan ənənənin yaranmasıdır.

Sonrakı böyük şairlər Nizaminin beşlik modelini təkrarlamağa çalışıblar.

Bu ənənənin ən məşhur nümayəndələrindən biri Əmir Xosrov Dəhləvidir.

Daha sonra Əlişir Nəvai də özbək-türk ədəbiyyatında Nizami ənənəsinə müraciət edib.

Beləliklə, Nizami təkcə beş əsər yazan şair deyil, əsrlər boyu davam edən ayrıca poetik məktəb yaradan sənətkardır.

Azərbaycan Prezidentinin 2021-ci il sərəncamında da onun çoxsaylı davamçılardan ibarət böyük ədəbi məktəbin əsasını qoyduğu vurğulanır.

---

Nizami Gəncəvi və Azərbaycan ədəbiyyatı

Nizaminin Azərbaycan ədəbiyyatındakı mövqeyi xüsusilə böyükdür.

Sonrakı əsrlərin Azərbaycan şairləri onun:

• poetik dilindən;

• fəlsəfi düşüncəsindən;

• obraz sistemindən;

• məhəbbət mövzusundan;

• ədalətli hökmdar idealından

bəhrələniblər.

Nizami, Xaqani, Məhsəti və başqa XII əsr sənətkarları Azərbaycan ədəbi-mədəni tarixinin güclü inkişaf mərhələsinin əsas simaları kimi öyrənilir.

---

Nizaminin dili məsələsi

Nizami Gəncəvinin əsərləri əsasən klassik fars dilində yazılıb.

Bu, onun Azərbaycan ədəbiyyatının klassiki kimi qiymətləndirilməsi ilə ziddiyyət təşkil etmir. Çünki XII əsrdə müasir milli ədəbiyyat və milli dövlət anlayışları indiki mənada formalaşmamışdı.

Nizami Gəncə şəhərində doğulub yaşayıb-yaradıb və müasir Azərbaycan ədəbi yaddaşında Azərbaycanın klassik sənətkarlarından biri kimi qəbul edilir.

Akademik baxımdan onun yaradıcılığını ən düzgün şəkildə XII əsr Gəncəsində formalaşmış, klassik fars dilində yaradılmış və Şərq ədəbiyyatının inkişafına böyük təsir göstərmiş poeziya kimi təsvir etmək olar.

Bu formul həm Nizaminin dilini, həm coğrafiyasını, həm də onun sonrakı Azərbaycan ədəbiyyatındakı yerini düzgün izah edir.

---

Nizami Gəncəvinin əsərləri

Nizaminin əsas əsərləri bunlardır:

“Sirlər xəzinəsi”

Fəlsəfi və didaktik məsnəvi.

“Xosrov və Şirin”

Məhəbbət, hakimiyyət, sədaqət və insan xarakteri haqqında epik poema.

“Leyli və Məcnun”

Məhəbbətin mənəvi və mistik ölçülərini araşdıran faciəli poema.

“Yeddi gözəl”

Bəhram Gurun həyatını, qadın obrazlarını, zaman və mənəvi inkişafı birləşdirən mürəkkəb poema.

“İskəndərnamə”

İskəndər obrazı üzərindən hakimiyyət, elm, fəlsəfə və ideal dövlət haqqında düşüncələr.

Bundan başqa, Nizaminin günümüzə çox az hissəsi gəlib çatan lirik irsi də var.

---

Nizami Gəncəvinin ən məşhur əsərləri hansılardır?

Nizami Gəncəvinin ən məşhur əsərləri:

“Sirlər xəzinəsi”, “Xosrov və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl” və “İskəndərnamə”dir.

Bu beş əsər birlikdə “Xəmsə” adlanır.

“Xəmsə” Nizaminin dünya şöhrətinin əsasını təşkil edir.

---

Nizami Gəncəvi haqqında maraqlı faktlar

1. Nizaminin əsl adı İlyas ibn Yusif ibn Zəkidir.

2. O, Gəncə şəhərində doğulub və ömrünün böyük hissəsini burada keçirib.

3. Əsas yaradıcılıq dili klassik fars dili olub.

4. “Xəmsə” beş böyük məsnəvidən ibarətdir.

5. Nizaminin lirik divanının böyük hissəsi günümüzə çatmayıb.

6. “Leyli və Məcnun” 1188-ci ildə tamamlanıb.

7. “Yeddi gözəl” təxminən 1197-ci ildə tamamlanıb.

8. “İskəndərnamə” təxminən 10 mindən çox beytdən ibarət böyük epik əsərdir.

9. Nizaminin əsərləri əsrlər boyu Şərq miniatür sənətinin əsas mövzularından biri olub.

10. Nizami saray şairi kimi daimi xidmət göstərməyib.

11. Nizami Gəncəvi 1209-cu ildə Gəncədə vəfat edib.

12. 2021-ci il Azərbaycanda “Nizami Gəncəvi İli” elan olunub.

13. 2021-ci ildə onun 880 illiyi UNESCO-nun Parisdəki mənzil-qərargahında da qeyd edilib.

14. Nizaminin əsərləri sonrakı əsrlərdə çoxsaylı “Xəmsə”lərin yaranmasına səbəb olub.

15. Nizami Gəncəvinin adı bu gün Gəncə, Bakı və Azərbaycanın digər şəhərlərində müxtəlif mədəniyyət və təhsil müəssisələrində yaşadılır.

---

Nizami Gəncəvi haqqında tez-tez verilən suallar

Nizami Gəncəvi kimdir?

Nizami Gəncəvi XII əsrdə Gəncədə yaşamış böyük şair və mütəfəkkir, “Xəmsə” müəllifi və klassik Şərq ədəbiyyatının ən mühüm simalarından biridir.

Nizami Gəncəvinin əsl adı nədir?

Nizaminin əsl adı Cəmaləddin İlyas ibn Yusif ibn Zəkidir.

Nizami Gəncəvi nə vaxt anadan olub?

Azərbaycan ədəbi-tarixi ənənəsinə görə Nizami 1141-ci ildə anadan olub. Akademik mənbələrdə doğum ili barədə müəyyən qeyri-müəyyənlik var.

Nizami Gəncəvi harada anadan olub?

Nizami Gəncəvi Gəncə şəhərində anadan olub.

Nizami Gəncəvi hansı dildə yazıb?

Nizami əsərlərinin əsas hissəsini klassik fars dilində yazıb.

Nizami Gəncəvinin ən məşhur əsəri hansıdır?

Nizaminin ən məşhur yaradıcılıq toplusu “Xəmsə”, yəni “Beş xəzinə”dir.

“Xəmsə”yə hansı əsərlər daxildir?

“Xəmsə”yə:

• “Sirlər xəzinəsi”;

• “Xosrov və Şirin”;

• “Leyli və Məcnun”;

• “Yeddi gözəl”;

• “İskəndərnamə”

daxildir.

Nizami Gəncəvi nə vaxt vəfat edib?

Nizami Gəncəvi 1209-cu ildə vəfat edib.

Nizami Gəncəvi harada vəfat edib?

O, Gəncə şəhərində vəfat edib.

Nizami Gəncəvinin neçə övladı olub?

Mənbələrdə onun oğlu Məhəmməd haqqında məlumat var. Nizaminin əsərlərində Məhəmmədə müraciətlər də mövcuddur.

Nizami Gəncəvi hansı dövrdə yaşayıb?

Nizami XII əsrin ikinci yarısı və XIII əsrin əvvəllərində yaşayıb.

Nizami Gəncəvi niyə məşhurdur?

O, xüsusilə “Xəmsə”si ilə dünya ədəbiyyatına böyük təsir göstərdiyi, məhəbbət, ədalət, insanlıq, elm və hakimiyyət haqqında dərin fəlsəfi fikirlər yaratdığı üçün məşhurdur.

Nizami Gəncəvi saray şairi idi?

O, müxtəlif hökmdarlara əsərlər ithaf etsə də, mənbələr onun daimi saray şairi kimi yaşamış olduğunu göstərmir. Əsasən Gəncədə yaşayıb-yaradıb.

---

Nizami Gəncəvinin Azərbaycan və dünya mədəniyyətində irsi

Nizami Gəncəvinin irsi səkkiz əsrdən artıqdır ki, yaşayır.

Onun əsərləri yalnız ədəbiyyatşünasların araşdırma mövzusu deyil. Nizaminin qəhrəmanları miniatürlərdə təsvir olunub, poemaları musiqiyə və səhnə sənətinə çevrilib, əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə olunub və yeni şairlər üçün nümunəyə çevrilib.

Nizaminin böyüklüyü yalnız “çox yazması” ilə bağlı deyil.

Onun əsl gücü hadisəni ideyaya, əfsanəni fəlsəfəyə, məhəbbət hekayəsini insan haqqında düşüncəyə çevirməsindədir.

Bu səbəbdən Nizami Gəncəvi yalnız XII əsrin deyil, dünya klassik ədəbiyyatının sənətkarlarından biri kimi bu gün də öyrənilir.

---

Nəticə

Nizami Gəncəvi XII əsr Gəncəsinin yetirdiyi və sonrakı əsrlərdə dünya ədəbiyyatının ən böyük adlarından birinə çevrilmiş sənətkardır.

O, klassik fars dilində yazsa da, doğulduğu və yaşadığı Gəncə onun yaradıcılıq bioqrafiyasının mərkəzidir. Onun əsərlərində müxtəlif xalqların, mədəniyyətlərin və tarixi dövrlərin izləri birləşir.

Nizaminin “Xəmsə”si yalnız beş poema toplusu deyil. Bu əsərlər toplusu məhəbbət, ədalət, hakimiyyət, elm, insanın mənəvi inkişafı, qadın və kişi münasibətləri, müharibə və sülh, ideal hökmdar və insan azadlığı kimi mövzuları bir araya gətirən nəhəng poetik-fəlsəfi sistemdir.

“Xosrov və Şirin”də məhəbbətin,
“Leyli və Məcnun”da eşqin,
“Yeddi gözəl”də həyat və mənəviyyatın,
“İskəndərnamə”də hakimiyyət və biliyin,
“Sirlər xəzinəsi”ndə isə insanın mənəvi kamilliyinin problemləri ön plana çıxır.

Nizami Gəncəvinin Azərbaycan mədəniyyətindəki yeri də yalnız tarixi xatirədən ibarət deyil. 2021-ci ildə ölkədə “Nizami Gəncəvi İli”nin elan edilməsi, onun 880 illiyinin UNESCO-nun Parisdəki mənzil-qərargahında qeyd olunması və Nizami adına elmi-mədəni müəssisələrin fəaliyyəti şairin irsinin bu gün də canlı olduğunu göstərir.

Nizami Gəncəvi əsrlər əvvəl insan haqqında yazdı. Onun əsərlərinin bu gün də oxunmasının əsas səbəbi isə yazdığı dünyanın köhnəlməməsidir.

---

SEO üçün tövsiyə olunan başlıq

Nizami Gəncəvi bioqrafiyası: həyatı, yaradıcılığı, əsərləri və “Xəmsə”si

H1

Nizami Gəncəvi: həyatı, yaradıcılığı, əsərləri və “Xəmsə”si

Meta description

Nizami Gəncəvinin ətraflı bioqrafiyası: həyatı, doğulduğu Gəncə, ailəsi, təhsili, yaradıcılığı, “Xəmsə”, “Leyli və Məcnun”, “Xosrov və Şirin”, “Yeddi gözəl”, “İskəndərnamə”, əsərlərinin mövzuları və ədəbi irsi.

URL

/nizami-gencevi/

Əsas SEO açar sözləri

Nizami Gəncəvi
Nizami Gəncəvi bioqrafiyası
Nizami Gəncəvi həyatı
Nizami Gəncəvi kimdir
Nizami Gəncəvi əsərləri
Nizami Gəncəvi Xəmsə
Nizami Gəncəvi Leyli və Məcnun
Nizami Gəncəvi Xosrov və Şirin
Nizami Gəncəvi Yeddi gözəl
Nizami Gəncəvi İskəndərnamə
Nizami Gəncəvi Sirlər xəzinəsi
Nizami Gəncəvi hansı dildə yazıb
Nizami Gəncəvi nə vaxt anadan olub
Nizami Gəncəvi nə vaxt vəfat edib
Nizami Gəncəvi harada doğulub
Nizami Gəncəvi haqqında məlumat

Əsas mənbələr

• Azərbaycan Milli Kitabxanasının “Böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi” elektron məlumat bazası və xronologiyası.

• Encyclopaedia Iranica — “Ḵamsa of Neẓāmi”.

• Encyclopaedia Iranica — “Eskandar-nāma of Neẓāmi”.

• Aga Khan Museum — Khamseh of Nizami.

• Library of Congress — Khamsah-i Nizami.

• Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2021-ci ilin “Nizami Gəncəvi İli” elan edilməsi haqqında sərəncamı.

• UNESCO üzrə Azərbaycan Milli Komissiyasının Nizaminin 880 illiyi ilə bağlı materialı.