Cəlil Məmmədquluzadə bioqrafiyası: həyatı, yaradıcılığı, əsərləri və “Molla Nəsrəddin”

Cəlil Məmmədquluzadə — Azərbaycanın böyük yazıçısı, dramaturqu, publisisti, jurnalisti, müəllimi və ictimai xadimi, “Molla Nəsrəddin” satirik jurnalının naşiri və baş redaktoru, Azərbaycan ədəbiyyatında tənqidi realizmin və “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin əsas yaradıcılarından biridir.

O, 22 fevral 1869-cu ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub və 4 yanvar 1932-ci ildə Bakıda vəfat edib. Ömrünün müxtəlif mərhələlərində müəllimlik, jurnalistika, ədəbi yaradıcılıq və ictimai fəaliyyətlə məşğul olub. Onun əsərlərində savadsızlıq, cəhalət, mövhumat, sosial ədalətsizlik, bürokratiya, qadın hüquqlarının məhdudlaşdırılması və milli şüurun zəifliyi kəskin satirik dillə tənqid edilib.

Cəlil Məmmədquluzadənin adı Azərbaycan mətbuat tarixində xüsusilə “Molla Nəsrəddin” jurnalı ilə bağlıdır. Jurnalın ilk nömrəsi 7 aprel 1906-cı ildə Tiflisdə işıq üzü görüb. Nəşr sonralar Təbrizdə və Bakıda davam edib və ümumilikdə 25 ildən artıq müddətdə Azərbaycan və bütövlükdə türk-müsəlman Şərqinin ictimai fikrinə güclü təsir göstərib.

Cəlil Məmmədquluzadənin “Danabaş kəndinin əhvalatları”, “Poçt qutusu”, “Usta Zeynal”, “Ölülər”, “Anamın kitabı”, “Danabaş kəndinin məktəbi”, “Dəli yığıncağı”, “Kamança” və başqa əsərləri Azərbaycan ədəbiyyatının klassik nümunələridir.

---

Cəlil Məmmədquluzadə kimdir?

Cəlil Məmmədquluzadə XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan cəmiyyətinin ən kəskin problemlərini ədəbiyyat və mətbuat vasitəsilə gündəmə gətirən böyük sənətkardır.

O, xalqın gündəlik həyatını ədəbiyyata gətirdi. Kəndlinin yoxsulluğu, savadsızlıq, məktəbin vəziyyəti, dini fanatizm, məmur özbaşınalığı, qadının cəmiyyətdəki mövqeyi və milli oyanış kimi məsələləri canlı obrazlar və satirik situasiyalar vasitəsilə göstərdi.

Prezident Kitabxanasının qiymətləndirməsinə görə, Məmmədquluzadə Azərbaycan ədəbiyyatında yeni mərhələnin formalaşmasında müstəsna rol oynayıb və bütöv bir ədəbi məktəb yaradıb.

Bu səbəbdən Mirzə Cəlili yalnız bir yazıçı kimi deyil, Azərbaycan ictimai fikrinin dəyişməsində mühüm rol oynamış şəxsiyyət kimi öyrənmək lazımdır.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin əsl adı

Cəlil Məmmədquluzadənin tam adı Cəlil Məmmədqulu oğlu Məmmədquluzadədir.

O, ədəbiyyat və mətbuat tarixində daha çox Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Cəlil və “Molla Nəsrəddin” adı ilə tanınıb. Milli Kitabxananın materiallarında “Mirzə Cəlil” və “Molla Nəsrəddin” adlarının onun ictimai-ədəbi fəaliyyətində geniş işləndiyi görünür.

“Molla Nəsrəddin” adı zamanla yalnız jurnalın deyil, həm də həmin jurnalın ətrafında formalaşan ədəbi məktəbin adı oldu.

---

Cəlil Məmmədquluzadə nə vaxt anadan olub?

Cəlil Məmmədquluzadə 22 fevral 1869-cu ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. Bu tarix Prezident Kitabxanasının bioqrafik məlumatında və 2019-cu ildə onun 150 illiyi ilə bağlı Prezident sərəncamında təsdiqlənir.

2019-cu ildə onun anadan olmasının 150 illiyi dövlət səviyyəsində qeyd edilib.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin uşaqlıq və ailə mühiti

Mirzə Cəlilin uşaqlıq illəri Naxçıvanda keçib.

Onun ilk təhsil mərhələsi dini mühitlə bağlı olsa da, sonrakı təhsili yeni tipli dünyəvi məktəbdə davam edib. Prezident Kitabxanasına görə o, əvvəlcə mollaxanada, daha sonra isə üçsinifli Naxçıvan şəhər məktəbində oxuyub.

Bu iki fərqli təhsil mühiti — ənənəvi dini təhsil və dünyəvi məktəb — onun sonrakı yaradıcılığında tez-tez qarşılaşdırdığı iki dünyanın formalaşması baxımından maraqlıdır.

Mirzə Cəlil sonrakı əsərlərində ənənə ilə yeniliyin, cəhalətlə maarifin, köhnə dünyagörüşlə yeni düşüncənin qarşıdurmasını dəfələrlə təsvir edib.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin təhsili

1880-ci illərdə Cəlil Məmmədquluzadə Naxçıvanda təhsil alıb, daha sonra Qori Müəllimlər Seminariyasına daxil olub.

O, 1887-ci ildə Qori Müəllimlər Seminariyasını bitirib. Bu təhsil müəssisəsi XIX əsrin sonlarında Qafqazda yeni tipli müəllim kadrlarının hazırlanmasında mühüm rol oynayırdı.

Qori seminariyasında aldığı təhsil onun dünyagörüşünə ciddi təsir göstərdi.

Burada o:

• dünyəvi təhsil prinsipləri;

• pedaqoji metodlar;

• ədəbiyyat;

• dil;

• tarix;

• yeni ictimai fikir

ilə daha yaxından tanış oldu.

Sonrakı illərdə müəllimlik onun üçün sadəcə peşə yox, maarifçilik missiyasına çevrildi.

---

Cəlil Məmmədquluzadə müəllim kimi

Qori Seminariyasını bitirdikdən sonra Mirzə Cəlil uzun müddət müəllimlik edib.

1887–1897-ci illərdə İrəvan quberniyasının Uluxanlı kəndində, Naxçıvan mahalının Baş Noraşen kəndində və Nehrəm kəndində müəllim işləyib.

Bu illərdə o, kənd həyatını yaxından müşahidə etdi.

Kəndlinin savadsızlığı, məktəbin imkanlarının məhdudluğu, sosial bərabərsizlik və qadınların təhsildən uzaq qalması kimi problemlər sonradan onun əsərlərində mühüm mövzuya çevrildi.

Məhz buna görə Mirzə Cəlilin əsərlərində kənd həyatı “kənardan müşahidə olunan” bir mövzu kimi deyil, daxildən tanınan həyat kimi görünür.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin ilk əsəri

Cəlil Məmmədquluzadənin ilk məlum qələm təcrübəsi “Çay dəsgahı” alleqorik pyesidir.

Əsər 1889-cu ildə yazılıb. Prezident Kitabxanasının bioqrafik məlumatında “Çay dəsgahı” onun ilk qələm təcrübəsi kimi göstərilir.

Alleqoriya vasitəsilə müxtəlif sosial tip və münasibətləri təsvir etmək Mirzə Cəlilin gələcək satirik üslubunun erkən əlamətlərindən biri idi.

---

“Danabaş kəndinin əhvalatları”

Cəlil Məmmədquluzadənin ilk böyük nəsr əsəri “Danabaş kəndinin əhvalatları” hesab olunur.

AMEA-nın materialında bu əsərin 1894-cü ildə yazıldığı bildirilir.

Əsərdə Azərbaycan kəndinin sosial həyatı, məişəti və insanların ağır vəziyyəti realist təsvirlərlə göstərilir.

Mirzə Cəlilin əsas yaradıcılıq xüsusiyyətlərindən biri burada artıq aydın görünür:

o, böyük tarixi hadisələrdən əvvəlcə adi insanın gündəlik həyatına baxır.

Kəndli, müəllim, məmur, din xadimi və sadə ailə üzvləri onun ədəbiyyatının əsas qəhrəmanlarına çevrilirlər.

---

“Poçt qutusu” hekayəsi

Cəlil Məmmədquluzadənin ən məşhur ilk hekayələrindən biri **“Poçt qutusu”**dur.

Əsər 1903-cü ildə yazılıb, 1904-cü ildə “Şərqi-Rus” qəzetində çap olunub.

“Poçt qutusu”nda kəndli Novruzəli ilə modern bürokratik sistem arasındakı anlaşılmazlıq satirik şəkildə göstərilir.

Əsərin gücü ondadır ki, yazıçı sadəcə Novruzəliyə gülmür.

Əksinə, oxucuya bu sualı verir:

Yeni dövlət və şəhər sistemi kəndliyə niyə bu qədər yad və anlaşılmazdır?

Beləliklə, gülüşün arxasında ciddi sosial problem dayanır.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və “Şərqi-Rus”

1903-cü ildən başlayaraq Mirzə Cəlilin jurnalist kimi fəaliyyətində “Şərqi-Rus” qəzetinin mühüm rolu olub.

O, Tiflisdə qəzetin redaksiyasında çalışıb. Prezident Kitabxanası qeyd edir ki, qəzet və onun redaktoru Məmmədağa Şahtaxtlı Mirzə Cəlilin yazıçı və jurnalist kimi püxtələşməsində mühüm rol oynayıb.

“Poçt qutusu” da ilk dəfə həmin qəzetdə çap olunub.

---

“Qeyrət” mətbəəsi

1905-ci ilin əvvəllərində “Şərqi-Rus” bağlandıqdan sonra Cəlil Məmmədquluzadə, jurnalist Ömər Faiq Nemanzadə və maarifpərvər tacir Məhəmmədəli Bağırov ilə birlikdə qəzetin mətbəəsini alaraq ona “Qeyrət” adı veriblər.

“Qeyrət” mətbəəsi sonrakı “Molla Nəsrəddin” fəaliyyətinin texniki bazalarından birinə çevrildi.

Bu hadisə Mirzə Cəlilin sadəcə müəllif deyil, mətbuat təşkilatçısı olduğunu da göstərir.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və məktəb

1905-ci ildə Tiflisdə azərbaycanlı uşaqlar üçün məktəb və pansion yaradılması da onun maarifçilik fəaliyyətinin mühüm hissəsi idi.

Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığında məktəb mövzusu dəfələrlə ortaya çıxır.

Sonrakı “Danabaş kəndinin məktəbi” əsərində də xalq maarifi və kənd məktəbinin problemləri əsas mövzulardan biridir.

---

“Molla Nəsrəddin” jurnalı

Cəlil Məmmədquluzadənin adı Azərbaycan mətbuat tarixində hər şeydən əvvəl “Molla Nəsrəddin” jurnalı ilə bağlıdır.

Jurnalın ilk nömrəsi 7 aprel 1906-cı ildə Tiflisdə çap olunub.

Jurnalın əsas xüsusiyyətləri:

• satira;

• karikatura;

• sosial tənqid;

• sadə və canlı dil;

• aktual ictimai mövzular;

• cəhalət və fanatizmin tənqidi;

• milli oyanış ideyaları.

“Molla Nəsrəddin” yalnız Azərbaycan deyil, bütün türk-müsəlman Şərqində satirik jurnalistikanın inkişafına ciddi təsir göstərdi. AMEA bunu 25 il davam edən, milli dirçəliş və tərəqqiyə güclü təsir göstərmiş ədəbi-mətbuat hadisəsi kimi qiymətləndirir.

---

“Molla Nəsrəddin” neçə il nəşr olunub?

Jurnalın nəşr tarixində müxtəlif mərhələlər var.

Tiflis dövrü

1906–1918

Təbriz dövrü

1921-ci ildə 8 nömrə

Bakı dövrü

1922–1931

Prezident Kitabxanasının məlumatına görə jurnal Tiflisdə 370, Təbrizdə 8, Bakıda isə 398 nömrə ilə nəşr olunub.

Beləliklə, “Molla Nəsrəddin” təxminən 25 il Azərbaycan və regionun ictimai fikrinə təsir edən böyük mətbuat məktəbi yaratdı.

---

“Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbi

Jurnalın ətrafında çoxsaylı yazıçı, şair, jurnalist və rəssam birləşdi.

Onların arasında:

• Ömər Faiq Nemanzadə

• Mirzə Ələkbər Sabir

• Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev

• Məhəmməd Səid Ordubadi

• Əliqulu Qəmküsar

• Əli Nəzmi

• Məşədi Sidqi

• Əbdülhəlim Hadi

• digər “Molla Nəsrəddin”çilər

var idi.

Bu qrup birlikdə Azərbaycan ədəbiyyatında “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbi adlandırılan istiqamətin yaranmasına səbəb oldu.

---

“Molla Nəsrəddin” niyə bu qədər mühüm idi?

Jurnalın əsas yeniliyi onun ədəbiyyat, jurnalistika və vizual satiranı birləşdirməsi idi.

Karikaturalar çox vaxt yazıdan daha təsirli mesaj verirdi.

Oxucu həm yazını oxuyur, həm şəkilə baxır, həm də gündəlik həyatda gördüyü problemləri həmin satirik obrazlarda tanıyırdı.

Beləliklə, “Molla Nəsrəddin” sadəcə jurnal deyil, ictimai şüura təsir edən kommunikasiya sistemi idi.

---

Cəlil Məmmədquluzadə satirik yazıçı kimi

Mirzə Cəlilin satirası sadəcə insanları güldürmək üçün yazılmırdı.

Onun satirasında gülüşün arxasında ciddi məqsəd vardı:

problemi görünən etmək.

O:

• cahili;

• savadsız məmuru;

• ikiüzlü ruhanini;

• müftəxoru;

• bürokratı;

• qadını hüquqsuz vəziyyətdə saxlayan düşüncəni;

• milli məsuliyyətsizliyi

ifşa edirdi.

Onun satirası çox vaxt “pis insanı” deyil, pis sistemi və düşüncə formasını hədəfə alırdı.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və tənqidi realizm

Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan ədəbiyyatında tənqidi realizmin əsas yaradıcılarından biri sayılır.

Prezident Kitabxanası onun “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin və tənqidi realizmin banilərindən biri olduğunu qeyd edir.

Tənqidi realizmin əsas xüsusiyyəti cəmiyyətin reallıqlarını olduğu kimi göstərməklə yanaşı, həmin reallığın mənfi tərəflərini tənqidi mövqedən açmaqdır.

Mirzə Cəlilin əsərlərində bu prinsip çox aydın görünür.

---

“Ölülər” komediyası

Cəlil Məmmədquluzadənin ən məşhur dramaturji əsəri “Ölülər” komediyasıdır.

Əsər 1909-cu ildə yazılıb və ilk dəfə 1916-cı ilin aprelində Bakıda səhnəyə qoyulub.

“Ölülər”də cəhalət, fanatizm, mövhumat, yalançı ruhanilik və sosial gerilik kəskin satira ilə tənqid edilir.

Əsərin ən məşhur obrazlarından biri Şeyx Nəsrullahdır.

Şeyx Nəsrullah dini nüfuzdan istifadə edərək insanları manipulyasiya edən saxta müqəddəslik obrazını simvollaşdırır.

---

“Ölülər” əsərinin əsas ideyası

“Ölülər”in adı belə simvolikdir.

Əsərin “ölüləri” yalnız fiziki olaraq ölmüş insanlar deyil.

Əslində yazıçı:

düşünməkdən, sorğu-sual etməkdən və öz taleyini müəyyən etməkdən məhrum olmuş cəmiyyəti “ölü” vəziyyətində göstərir.

Bu baxımdan “Ölülər” yalnız dini fanatizm haqqında əsər deyil.

O, həm də ictimai şüurun iflic olması haqqında faciəvi satiradır.

AMEA-nın materialında əsərin dini mövhumat, fanatizm və feodal-patriarxal münasibətlər əleyhinə yönəldiyi vurğulanır.

---

“Anamın kitabı”

“Anamın kitabı” Cəlil Məmmədquluzadənin ən mühüm pyeslərindən biridir.

Əsər 1919-cu ildə yazılıb.

Pyesdə üç qardaşın fərqli mədəni və siyasi istiqamətlərdə formalaşması fonunda milli birlik, ana dili, milli kimlik və parçalanma problemləri araşdırılır.

Əsərin mərkəzində “ana kitabı” obrazı dayanır.

Bu kitab yalnız ailə xatirəsi deyil, milli yaddaş və mənəvi birlik simvolu kimi çıxış edir.

---

“Anamın kitabı” və milli kimlik

Pyesin üç qardaşı müxtəlif dillərin və ideoloji təsirlərin daşıyıcılarına çevrilirlər.

Bunun qarşısında “Ana”nın kitabı Azərbaycan ailəsinin və milli yaddaşın əsas simvoluna çevrilir.

Bu əsər Mirzə Cəlilin milli kimlik probleminə münasibətini ən aydın göstərən mətnlərdəndir.

AMEA-nın tədqiqat materialında “Anamın kitabı” birbaşa milli şüur problemi ilə əlaqələndirilir.

---

“Danabaş kəndinin məktəbi”

“Danabaş kəndinin məktəbi” Mirzə Cəlilin maarifçilik mövzusunda mühüm əsərlərindən biridir.

Əsərdə kənd məktəbi və xalq təhsilinin vəziyyəti tənqid edilir.

Müəllif məktəb problemini yalnız müəllim və şagird münasibəti kimi deyil, cəmiyyətin gələcəyi məsələsi kimi təqdim edir.

Bu əsər Mirzə Cəlilin pedaqoji təcrübəsinin ədəbiyyatda necə əks olunduğunu göstərir.

---

“Dəli yığıncağı”

Mirzə Cəlilin sonrakı dövr əsərlərindən biri **“Dəli yığıncağı”**dır.

Əsər 1920-ci illərin sosial-siyasi mühitində yazılıb və sonralar, 1936-cı ildə nəşr olunub.

Pyesdə feodal-patriarxal münasibətlər, fanatizm və ictimai gerilik satirik üsulla tənqid edilir.

“Dəli” sözü burada yalnız fərdi psixoloji vəziyyəti yox, cəmiyyətin özünün məntiqsizliyini də simvollaşdırır.

---

“Kamança”

Cəlil Məmmədquluzadənin “Kamança” əsəri xüsusilə milli qarşıdurma və insanlıq mövzuları ilə seçilir.

Əsərdə musiqi, sənət və insan münasibətləri müharibə və qarşıdurmanın yaratdığı düşmənçilik fonunda təqdim olunur.

Bu əsərin mühüm tərəfi odur ki, Mirzə Cəlil hadisələrə yalnız siyasi və milli qarşıdurma prizmasından baxmır; insanın insan olaraq qalması problemini də önə çəkir.

AMEA materiallarında “Kamança” onun monumental əsərləri sırasında göstərilir.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və qadın məsələsi

Mirzə Cəlilin yaradıcılığında qadının vəziyyəti mühüm mövzulardan biridir.

O:

• erkən nikah;

• qadının təhsildən uzaq qalması;

• ailə daxilində hüquqsuzluq;

• patriarxal düşüncə;

• qadının müstəqil şəxsiyyət kimi tanınmaması

kimi problemləri müxtəlif əsərlərində gündəmə gətirib.

Bu yanaşma onun maarifçilik və humanizm ideyalarının mühüm hissəsidir.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və ana dili

Ana dili Mirzə Cəlilin yaradıcılığının əsas məsələlərindən biridir.

O, xalqın başa düşə biləcəyi sadə, canlı və təbii Azərbaycan dilində yazmağa xüsusi əhəmiyyət verirdi.

Onun dili çox vaxt danışıq üslubuna yaxın olur.

Bu, yalnız üslub seçimi deyildi.

Mirzə Cəlil üçün sadə dil:

xalqla birbaşa danışmaq vasitəsi idi.

Prezident Kitabxanası onun ana dilinin saflığı uğrunda ardıcıl mübarizə apardığını xüsusi qeyd edir.

---

“Molla Nəsrəddin” dili

Jurnalın dili Mirzə Cəlilin dil siyasətinin ən uğurlu nümunələrindən biri idi.

Mətnlər:

• qısa;

• canlı;

• satirik;

• danışıq dilinə yaxın;

• yadda qalan

formada hazırlanırdı.

Karikaturalar isə bu dili daha da geniş auditoriyaya çatdırırdı.

Bu baxımdan “Molla Nəsrəddin” XX əsrin əvvəllərində kütləvi kommunikasiya və milli maariflənmənin qabaqcıl nümunələrindən biri idi.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və ədəbiyyatın sosial funksiyası

Mirzə Cəlil üçün ədəbiyyat yalnız estetik zövq yaratmaq vasitəsi deyildi.

Ədəbiyyat:

düşündürməli,
sorğu yaratmalı,
cəmiyyəti narahat etməli,
insanı öz vəziyyətini dərk etməyə məcbur etməli idi.

Bu baxış onun satirik realizminin əsas fəlsəfəsini formalaşdırır.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və tərcümə fəaliyyəti

Mirzə Cəlil müxtəlif müəlliflərin əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib.

Prezident Kitabxanasına görə o, Lev Tolstoyun “Zəhmət, ölüm və naxoşluq” əsərini və başqa mətnləri rus dilindən Azərbaycan dilinə, Marağalı Zeynalabdinin “Səyahətnaməyi-İbrahim bəy” əsərindən “Ağalar” parçasını isə fars dilindən tərcümə edib.

Beləliklə, onun tərcümə fəaliyyəti də maarifçilik məqsədi daşıyırdı.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və Həmidə xanım Cavanşir

Mirzə Cəlilin şəxsi həyatında Həmidə xanım Cavanşir mühüm yer tutur.

Onlar 1907-ci ildə ailə həyatı qurublar. Həmidə xanım Azərbaycanın ilk maarifçi qadınlarından biri, xeyriyyəçi və ictimai xadim idi.

Bu ailə quruluşu Mirzə Cəlilin həyatının Qarabağ mərhələsini də əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirdi.

Cəlil Məmmədquluzadə müxtəlif vaxtlarda Həmidə xanımın Kəhrizli mülkündə yaşayıb və burada kənd həyatı ilə yaxından tanış olub.

Həmidə xanımın xatirələri sonrakı Cəlilşünaslıq üçün mühüm mənbəyə çevrilib. Onun Cəlil Məmmədquluzadə haqqında xatirələri sonradan xaricdə də nəşr olunub.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin övladları

Cəlil Məmmədquluzadə və Həmidə xanım Cavanşirin iki oğlu olub:

• Midhət Məmmədquluzadə

• Ənvər Məmmədquluzadə

Midhət 1908-ci ildə, Ənvər isə 1911-ci ildə anadan olub.

Cəlil Məmmədquluzadənin ailə həyatı haqqında ən qiymətli məlumatların bir hissəsi Həmidə xanımın xatirələrindən gəlir.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və Qarabağ

Həmidə xanımla ailə qurduqdan sonra Qarabağın Kəhrizli kəndi Mirzə Cəlilin həyatında mühüm yer tutdu.

Burada o, kənd həyatını daha yaxından müşahidə edib, kənd camaatı ilə ünsiyyətdə olub və yaradıcılıq fəaliyyətini davam etdirib.

Kənd həyatı onun bir sıra əsərlərinin sosial materialına çevrildi.

---

1917–1918-ci illər və Cəlil Məmmədquluzadə

Azərbaycanın siyasi tarixində 1917–1918-ci illər böyük dəyişikliklər dövrü idi.

Mirzə Cəlilin yaradıcılığında da bu illərin milli və ictimai məsələləri əks olunub.

Onun “Anamın kitabı” əsəri 1919-cu ildə meydana çıxaraq milli birlik və milli şüur məsələlərinə toxundu.

Bu dövr onun satirasında siyasi hadisələrdən daha çox milli kimlik və cəmiyyətin daxili vəziyyəti məsələlərini ön plana çıxardı.

---

Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Mirzə Cəlil əsasən Qarabağda, Kəhrizlidə yaşayıb və bədii yaradıcılıqla məşğul olub.

Onun həyatının bu mərhələsi mətbuat fəaliyyətinin əvvəlki intensivliyindən fərqli olsa da, ədəbiyyat və milli məsələ ilə əlaqəsi davam edib.

---

Cəlil Məmmədquluzadə Təbrizdə

1920-ci ilin iyununda Cəlil Məmmədquluzadə ailəsi ilə birlikdə Təbrizə köçüb.

1921-ci ildə burada “Molla Nəsrəddin” jurnalının 8 nömrəsini nəşr edib.

Bu fakt “Molla Nəsrəddin”in yalnız Şimali Azərbaycan hadisəsi olmadığını göstərir.

Jurnal Cənubi Azərbaycanda da öz auditoriyasını tapmış və milli-ictimai fikirə təsir göstərmişdi.

---

Cəlil Məmmədquluzadə Bakıda

1921-ci il iyunun 24-də Mirzə Cəlil yeni sovet hakimiyyətinin dəvəti ilə Bakıya qayıdıb.

O, Nəriman Nərimanov, Dadaş Bünyadzadə və Əliheydər Qarayevlə görüşüb və “Molla Nəsrəddin”in yenidən nəşri ilə bağlı məsələlər müzakirə olunub.

1922-ci ildən jurnal Bakıda nəşr olunmağa başladı.

---

“Molla Nəsrəddin”in Bakı dövrü

1922–1931-ci illərdə “Molla Nəsrəddin” Bakıdan nəşr olunub.

Bu dövrdə jurnal yeni sovet ictimai reallığına uyğunlaşmağa çalışsa da, Mirzə Cəlilin satirik ruhu tamamilə yox olmadı.

O, yeni sosial problemləri, bürokratiyanı, savadsızlığı, mənəvi geriliyi və cəmiyyətin müxtəlif ziddiyyətlərini tənqid etməkdə davam etdi.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və yeni əlifba məsələsi

Mirzə Cəlil sonrakı dövrdə əlifba və yazı məsələləri ilə də məşğul olub.

O, Ümumittifaq Mərkəzi Yeni Əlifba Komitəsinin üzvü olub və yeni əlifba məsələsinin müzakirələrində iştirak edib.

Bu fəaliyyət onun maarifçilik baxışının daha bir istiqamətini göstərir.

Onun üçün əlifba yalnız texniki yazı məsələsi deyil, savadsızlığın azaldılması və təhsilin yayılması məsələsi idi.

---

Cəlil Məmmədquluzadə jurnalist kimi

Mirzə Cəlilin jurnalistika fəaliyyəti çox geniş olub.

O, müxtəlif dövrlərdə:

• “Şərqi-Rus”;

• “Kaspi”;

• “Həyat”;

• “Tiflisski listok”;

• “Vozrojdeniye”;

• “Kavkazski raboçi listok”;

• “Molla Nəsrəddin”;

• “Yeni yol”;

• “Maarif və mədəniyyət”;

• “Şərq qadını”

kimi mətbuat orqanları ilə əməkdaşlıq edib və ya onlara rəhbərlik edib.

2013-cü il beşcildlik “Əsərləri”nin III və IV cildləri onun 1906–1914-cü illərdəki felyeton və məqalələrini ayrıca toplu şəklində təqdim edir.

Bu fakt onun publisistikasının nə qədər geniş olduğunu göstərir.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin publisistikası

Mirzə Cəlil üçün publisistika ədəbiyyatın davamı idi.

Felyetonlarında o:

• məmurları;

• sosial bərabərsizliyi;

• dini fanatizmi;

• təhsilin problemlərini;

• qadın hüquqlarını;

• milli məsələləri;

• ictimai biganəliyi

satirik dillə tənqid edirdi.

Onun publisistikasında gündəlik həyatdakı xırda hadisə çox vaxt böyük sosial problemin simvoluna çevrilirdi.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin üslubu

Mirzə Cəlilin üslubunun əsas xüsusiyyətləri bunlardır:

Sadə dil

O, xalqın gündəlik danışıq dilinə yaxın ifadələrdən istifadə edir.

Satira

Gülüş vasitəsilə sosial problemi daha kəskin göstərir.

İroniya

Çox vaxt müəllif bir şeyi zahirən “tərifləyir”, amma əslində onun mənasızlığını ifşa edir.

Realizm

Obrazları həyatdan götürülmüş konkret insan tiplərinə əsaslanır.

Alleqoriya

Bəzi əsərlərdə sosial münasibətləri simvolik obrazlarla göstərir.

Vətəndaşlıq mövqeyi

Yazıçı özünü cəmiyyətdən kənarda saxlamır; onun problemlərini öz problemi kimi təqdim edir.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və azərbaycançılıq

Mirzə Cəlilin yaradıcılığında milli şüur xüsusi yer tutur.

Onun “Anamın kitabı” kimi əsərlərində milli birlik və milli yaddaş, “Molla Nəsrəddin”də isə xalqın maariflənməsi və milli oyanışı ön plana çıxır.

Prezident Kitabxanasında onun yaradıcılığında azərbaycançılıq məfkurəsinin dövrün ictimai-siyasi fikrinin aparıcı amillərindən biri kimi ifadə olunduğu qeyd edilir.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və azadlıq ideyası

Mirzə Cəlil birbaşa siyasi manifestlər yazan nəzəriyyəçi deyildi.

Lakin onun bütün yaradıcılığında insanın düşüncə azadlığı, maariflənmə və ictimai məsuliyyət ideyaları görünür.

Onun üçün cəhalət yalnız savadsızlıq deyil.

Cəhalət insanın öz vəziyyətini anlamamasıdır.

Buna görə maarifçilik onun yaradıcılığının əsas dayaqlarından biridir.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin əsas əsərləri

Mirzə Cəlilin zəngin irsinin mühüm hissəsinə bunlar daxildir:

Nəsr

• “Danabaş kəndinin əhvalatları”

• “Poçt qutusu”

• “Usta Zeynal”

• “İranda hürriyyət”

• “Kişmiş oyunu”

• “Nigarançılıq”

• digər hekayələr və felyetonlar

Dramaturgiya

• “Çay dəsgahı”

• “Ölülər”

• “Anamın kitabı”

• “Danabaş kəndinin məktəbi”

• “Kamança”

• “Dəli yığıncağı”

• “Ər”

• “Lənət”

• digər pyeslər

Publisistika və memuar

• “Xatiratım”

• “Tərcümeyihalım”

• “Molla Nəsrəddin” məqalə və felyetonları

• məktublar

Onun beşcildlik 2013-cü il nəşrində nəsr və satirik şeirlər, felyeton və məqalələr, həmçinin memuarlar və məktublar ayrıca cildlərdə toplanıb.

---

“Danabaş kəndinin əhvalatları” niyə vacibdir?

Bu əsər Azərbaycan realist nəsrinin inkişafında mühüm mərhələlərdən biridir.

Mirzə Cəlil burada kənd həyatının:

• sosial;

• iqtisadi;

• mənəvi;

• ailəvi

problemlərini göstərir.

Əsərin əsas gücü həyatın bəzədilmədən, olduğu kimi göstərilməsidir.

---

“Usta Zeynal”

“Usta Zeynal” Mirzə Cəlilin sosial xarakterləri canlı və yaddaqalan obrazlara çevirməsinin yaxşı nümunəsidir.

Əsər insanın peşəsi və gündəlik həyatı ilə onun dünyagörüşü arasındakı əlaqəni satirik şəkildə göstərir.

1906-cı ildə ayrıca kitabça kimi çap olunması həmin dövrdə müəllifin artıq ciddi oxucu auditoriyası qazandığını göstərir.

---

“Kişmiş oyunu”

“Kişmiş oyunu” Mirzə Cəlilin erkən komediya və satirik yaradıcılığı ilə bağlı əsərlərindən biridir.

O, kiçik gündəlik situasiyadan istifadə edərək insan xasiyyətlərini və sosial münasibətləri gülüş obyektinə çevirir.

Bu, onun sonrakı böyük satirik əsərlərinin sənətkarlıq baxımından ilkin nümunələrindən biri kimi maraqlıdır.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və “Yeni yol”

1920-ci illərdə Mirzə Cəlil “Yeni yol” qəzetinin redaktoru olub.

Bu fəaliyyət sovet dövründə yeni ictimai-mədəni reallıq şəraitində onun jurnalistlik missiyasını davam etdirdiyini göstərir.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və teatr

Mirzə Cəlilin dramaturgiyası Azərbaycan teatrının inkişafına ciddi təsir göstərib.

Xüsusilə:

“Ölülər”,
“Anamın kitabı”,
“Dəli yığıncağı”,
“Kamança”

kimi əsərlər Azərbaycan səhnəsində uzun müddət yaşayıb.

“Ölülər”in 1916-cı ildə səhnəyə qoyulması onun dramaturgiyasının ictimai rezonansının göstəricisidir.

---

Cəlil Məmmədquluzadə və kino

Onun əsərləri və həyatı sonrakı dövrlərdə kino və televiziya üçün də material olub.

Prezident Kitabxanası Mirzə Cəlilin həyat və fəaliyyətindən, eləcə də əsərlərindən bəhs edən çoxsaylı filmlərin çəkildiyini qeyd edir.

Bu, onun əsərlərinin səhnə və ekran üçün də geniş imkanlar yaratdığını göstərir.

---

Cəlil Məmmədquluzadə nə vaxt vəfat edib?

Cəlil Məmmədquluzadə 4 yanvar 1932-ci ildə Bakıda vəfat edib.

O, Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Ölümündən sonra onun yaradıcılığı nəinki davamlı nəşr olunub, həm də geniş elmi tədqiqat obyektinə çevrilib.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin irsi

Mirzə Cəlilin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında bir neçə istiqamət üzrə böyük təsir yaradıb:

Nəsr: realist hekayə və povestin inkişafına töhfə verdi.

Dramaturgiya: sosial satiranı səhnəyə gətirdi.

Jurnalistika: satirik mətbuatın güclü məktəbini yaratdı.

Dil: sadə və canlı Azərbaycan dilinin ədəbi imkanlarını genişləndirdi.

Maarifçilik: məktəb, savad və düşüncə azadlığını əsas ictimai dəyərlərdən biri kimi təqdim etdi.

Milli şüur: azərbaycançılıq, milli birlik və ana dili məsələlərini ədəbiyyatın əsas problemlərinə çevirdi.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illiyi

Azərbaycan Prezidentinin 17 yanvar 2019-cu il tarixli sərəncamı ilə Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd edilib.

Sərəncamda onun Azərbaycan ədəbiyyatını yeni mərhələyə yüksəltdiyi, bütöv ədəbi məktəb formalaşdırdığı, ana dilinin saflığı uğrunda mübarizə apardığı və “Molla Nəsrəddin” vasitəsilə milli oyanışa təsir göstərdiyi vurğulanır.

---

Cəlil Məmmədquluzadənin xatirəsi necə yaşadılır?

Mirzə Cəlilin adı bu gün:

• məktəblərdə;

• küçələrdə;

• teatr və muzeylərdə;

• elmi müəssisələrdə;

• kitabxanalarda

yaşadılır.

Naxçıvanda onun adına Dövlət Ədəbiyyat Muzeyi, Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı və digər mədəni müəssisələr adlandırılıb.

Bakı, Naxçıvan və Tbilisidə ev-muzeyləri, Nehrəm və Cəlilkənddə xatirə muzeyləri yaradılıb.

---

Cəlil Məmmədquluzadə haqqında 15 mühüm fakt

1. Cəlil Məmmədquluzadə 22 fevral 1869-cu ildə Naxçıvanda anadan olub.

2. 1887-ci ildə Qori Müəllimlər Seminariyasını bitirib.

3. Təxminən on il müəllimlik fəaliyyəti göstərib.

4. İlk məlum qələm təcrübəsi 1889-cu ildə yazdığı “Çay dəsgahı”dır.

5. “Danabaş kəndinin əhvalatları” 1894-cü ildə yazılıb.

6. “Poçt qutusu” 1903-cü ildə yazılıb, 1904-cü ildə “Şərqi-Rus”da çap olunub.

7. 1906-cı ildə “Molla Nəsrəddin” jurnalını nəşrə başlayıb.

8. “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk nömrəsi 7 aprel 1906-cı ildə Tiflisdə çıxıb.

9. “Ölülər” komediyasını 1909-cu ildə yazıb.

10. “Ölülər” 1916-cı ildə ilk dəfə səhnəyə qoyulub.

11. Həmidə xanım Cavanşirlə 1907-ci ildə ailə həyatı qurub.

12. 1921-ci ildə Təbrizdə “Molla Nəsrəddin”in 8 nömrəsini nəşr edib.

13. 1922–1931-ci illərdə “Molla Nəsrəddin” Bakıda nəşr olunub.

14. “Anamın kitabı” 1919-cu ildə yazılıb.

15. 4 yanvar 1932-ci ildə Bakıda vəfat edib və Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

---

Cəlil Məmmədquluzadə haqqında tez-tez verilən suallar

Cəlil Məmmədquluzadə kimdir?

Cəlil Məmmədquluzadə Azərbaycanın görkəmli yazıçısı, dramaturqu, publisisti, jurnalisti, müəllimi və ictimai xadimidir. O, “Molla Nəsrəddin” satirik jurnalının naşiri və baş redaktoru, tənqidi realizmin və “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin əsas yaradıcılarından biridir.

Cəlil Məmmədquluzadə nə vaxt anadan olub?

Cəlil Məmmədquluzadə 22 fevral 1869-cu ildə Naxçıvanda anadan olub.

Cəlil Məmmədquluzadə harada anadan olub?

O, Naxçıvan şəhərində anadan olub.

Cəlil Məmmədquluzadə harada təhsil alıb?

İlk təhsilini Naxçıvanda alıb, daha sonra Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsil alıb və 1887-ci ildə oranı bitirib.

Cəlil Məmmədquluzadə müəllim olub?

Bəli. 1887–1897-ci illərdə müxtəlif kəndlərdə müəllim işləyib.

Cəlil Məmmədquluzadənin ilk əsəri hansıdır?

Onun ilk məlum qələm təcrübəsi “Çay dəsgahı” alleqorik pyesidir. Əsər 1889-cu ildə yazılıb.

“Molla Nəsrəddin” nə vaxt yaradılıb?

Jurnalın ilk nömrəsi 7 aprel 1906-cı ildə Tiflisdə nəşr olunub.

“Molla Nəsrəddin” jurnalını kim yaradıb?

Jurnalın əsas yaradıcısı, naşiri və baş redaktoru Cəlil Məmmədquluzadə olub.

“Molla Nəsrəddin” haralarda nəşr olunub?

Jurnal Tiflisdə, Təbrizdə və Bakıda nəşr olunub.

“Molla Nəsrəddin” nə qədər müddət nəşr olunub?

Jurnal 1906–1918-ci illərdə Tiflisdə, 1921-ci ildə Təbrizdə və 1922–1931-ci illərdə Bakıda nəşr olunub.

Cəlil Məmmədquluzadənin ən məşhur əsərləri hansılardır?

Ən tanınmış əsərləri arasında “Danabaş kəndinin əhvalatları”, “Poçt qutusu”, “Usta Zeynal”, “Ölülər”, “Anamın kitabı”, “Kamança”, “Danabaş kəndinin məktəbi” və “Dəli yığıncağı” var.

“Ölülər” əsərinin mövzusu nədir?

“Ölülər” cəhaləti, dini fanatizmi, mövhumatı, yalançı ruhaniliyi və feodal-patriarxal münasibətləri satirik şəkildə tənqid edir.

“Anamın kitabı” nədən bəhs edir?

Əsərdə milli birlik, milli şüur, ana dili və fərqli xarici təsirlər qarşısında milli kimliyin qorunması problemləri araşdırılır.

Cəlil Məmmədquluzadə kiminlə evli olub?

O, Həmidə xanım Cavanşir ilə 1907-ci ildə ailə həyatı qurub.

Cəlil Məmmədquluzadənin övladları kimlərdir?

Həmidə xanım Cavanşirlə nikahından Midhət və Ənvər adlı iki oğlu olub.

Cəlil Məmmədquluzadə nə vaxt vəfat edib?

O, 4 yanvar 1932-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Cəlil Məmmədquluzadə harada dəfn olunub?

O, Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Cəlil Məmmədquluzadə hansı ədəbi cərəyanın nümayəndəsidir?

O, Azərbaycan ədəbiyyatında tənqidi realizmin və “Molla Nəsrəddin” ədəbi məktəbinin əsas nümayəndələrindən biridir.

---

Nəticə

Cəlil Məmmədquluzadənin 63 illik ömrü Azərbaycan cəmiyyətinin böyük dəyişikliklər yaşadığı bir dövrü əhatə edir.

O, Naxçıvan məktəbindən Qori Seminariyasına, kənd müəllimliyindən jurnalistikaya, “Şərqi-Rus”dan “Molla Nəsrəddin”ə, Tiflisdən Təbrizə və Bakıya qədər uzanan həyat yolu keçib.

Lakin bu yolun bütün mərhələlərini birləşdirən bir əsas xətt var:

maariflənmiş, düşünən və öz taleyinə sahib çıxan insan və cəmiyyət yaratmaq.

Mirzə Cəlil bunun üçün:

hekayədən istifadə etdi,
teatrdan istifadə etdi,
felyeton yazdı,
satira yaratdı,
karikaturadan istifadə etdi,
jurnal nəşr etdirdi,
sadə Azərbaycan dilində yazdı.

“Molla Nəsrəddin” bu fəaliyyətin ən böyük ifadəsi oldu. Jurnalın 1906-cı ildən başlayaraq Tiflis, Təbriz və Bakı mərhələləri Azərbaycan və regionun ictimai fikir tarixində mühüm iz qoydu.

“Ölülər”də cəhaləti, “Poçt qutusu”nda sosial və inzibati geriliyi, “Danabaş kəndinin əhvalatları”nda kənd həyatının ağır problemlərini, “Anamın kitabı”nda milli kimlik məsələsini, “Kamança”da isə qarşıdurma şəraitində insanlıq problemini önə çıxardı.

Bu əsərlərin hamısında eyni düşüncə görünür:

insan öz vəziyyətini anlamalı, cəmiyyət öz problemləri ilə üzləşməli və maariflənmə yolu ilə dəyişməlidir.

Məhz buna görə Cəlil Məmmədquluzadə yalnız Azərbaycanın klassik yazıçısı deyil. O, Azərbaycan jurnalistikasının, satirik mətbuatının, tənqidi realizmin, maarifçi düşüncənin və milli ictimai fikrin əsas qurucularından biridir. Azərbaycan Prezidentinin 2019-cu il yubiley sərəncamında onun milli oyanışa, yeniləşmə və azadlıq ideyalarının inkişafına təsiri xüsusi vurğulanır.

Onun əsərlərinin bu gün də aktual qalmasının səbəbi isə sadədir: Mirzə Cəlil öz dövrünün problemlərini yazarkən əslində insan və cəmiyyət haqqında universal suallar qoyub.

---

SEO üçün tövsiyə olunan başlıq

Cəlil Məmmədquluzadə bioqrafiyası: həyatı, yaradıcılığı, əsərləri və “Molla Nəsrəddin”

H1

Cəlil Məmmədquluzadə: həyatı, yaradıcılığı, əsərləri və “Molla Nəsrəddin” irsi

Meta description

Cəlil Məmmədquluzadənin ətraflı bioqrafiyası: uşaqlığı, Qori Seminariyasında təhsili, müəllimlik fəaliyyəti, “Molla Nəsrəddin” jurnalı, “Ölülər”, “Anamın kitabı”, “Poçt qutusu”, Həmidə xanım Cavanşir və ədəbi irsi.

URL

/celil-memmedquluzade/

Əsas SEO açar sözləri

Cəlil Məmmədquluzadə,
Cəlil Məmmədquluzadə bioqrafiyası,
Cəlil Məmmədquluzadə həyatı,
Cəlil Məmmədquluzadə kimdir,
Mirzə Cəlil,
Cəlil Məmmədquluzadə əsərləri,
Cəlil Məmmədquluzadə Molla Nəsrəddin,
Molla Nəsrəddin jurnalı,
Cəlil Məmmədquluzadə Ölülər,
Cəlil Məmmədquluzadə Anamın kitabı,
Cəlil Məmmədquluzadə Poçt qutusu,
Cəlil Məmmədquluzadə Danabaş kəndinin əhvalatları,
Cəlil Məmmədquluzadə Kamança,
Cəlil Məmmədquluzadə Həmidə xanım,
Cəlil Məmmədquluzadə nə vaxt anadan olub,
Cəlil Məmmədquluzadə nə vaxt vəfat edib,
Cəlil Məmmədquluzadə Qori Seminariyası,
Molla Nəsrəddin ədəbi məktəbi,

Əsas mənbələr

Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanasının Cəlil Məmmədquluzadə elektron kolleksiyası və bioqrafik materialları.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Cəlil Məmmədquluzadənin həyatı və yaradıcılığı haqqında materialları.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında 17 yanvar 2019-cu il sərəncamı.

Cəlil Məmmədquluzadənin “Xatiratım” və “Tərcümeyihalım” daxil olmaqla beşcildlik “Əsərləri”.

İsa Həbibbəyli — “Cəlil Məmmədquluzadə: mühiti və müasirləri”; Xalid Əlimirzəyev — “Dahi sənətkar, böyük vətəndaş”.