KİKİMORA — EVİN GİZLƏTDİYİ GÜNAHIN SƏSİ

KİKİMORA — EVİN GİZLƏTDİYİ GÜNAHIN SƏSİ

Usta evin son taxtasını vuranda günəş çoxdan batmışdı. Ev sahibi razılaşdırılmış pulun yarısını onun ovucuna saydı, qalanını isə işin qüsurlu olduğunu deyib vermədi.

Usta mübahisə etmədi. Alətlərini yığdı, başını aşağı salıb getdi.

Gecə kənd yatandan sonra geri qayıtdı. Evin qapısını açmadı. Divardakı boşluqdan içəri balaca bir kukla saldı, onu əsas tavan tirinin altında gizlətdi və taxtanı yenidən mıxladı.

İlk səs həmin gecə eşidildi.

Əvvəl döşəmə cırıldadı. Sonra sobanın üstündən bir yastıq yerə düşdü. Ardınca qaranlığın içindən qadın səsi gəldi

— Bu evdə yaşamaq olmaz.

***

Bu səhnə uydurmadır. Ancaq onun məntiqi uydurma deyil.

Rus etnoqrafı Sergey Maksimovun 1903-cü ildə çap olunmuş kitabında haqqı ödənməyən, yeməyi başına qaxılan və ya təhqir edilən dülgər və soba ustalarının tikdikləri evlərdən qisas alması haqqında rəvayətlər toplanıb. Həmin rəvayətlərdən birində ustalar ev sahibəsinə Kikimora “yerləşdirirlər”. Bundan sonra görünməyən varlıq ailəni süfrədən qovur, sobanın üstündən paltar və yastıq atır, axırda sakinləri evdən çıxmağa məcbur edir. Başqa evlərdə donuz qılı və tabut mismarı kimi gizlədilmiş əşyaların tapıldığı danışılırdı.

Kikimoranı yalnız gecələr qabları şaqqıldadan qəribə məxluq kimi təqdim etmək mümkündür. Ancaq bu zaman onun ən maraqlı tərəfi itir Kikimora evə kənardan girən qorxu deyil, evin içinə əvvəlcədən qoyulmuş səbəbin səsidir.

EVİN İÇİNDƏ YAŞAYAN QADIN

Kikimora rus və Belarus inanclarında insan məskənində yaşayan, əsasən qadın cildində təsəvvür edilən ruhdur. Gündüzlər sobanın arxasında, zirzəmidə, çardaqda, döşəmənin altında və ya divarların arasında gizləndiyinə, gecələr isə evin içinə çıxdığına inanılırdı.

Onun vahid görünüşü yox idi. Bəzən balaca və qozbel qarı, bəzən uzunqol qadın, bəzən tüklü uşaq, bəzən də quş ayaqlı və dimdikli varlıq kimi təsvir edilirdi. Çox vaxt heç görünməz, varlığını addım səsləri, cırıltı, fit, ağlama, sınan qablar və dolaşdırılmış saplarla bildirərdi. Maksimovun qeydə aldığı rəvayətlərdə Kikimora gecələr döşəmədə gəzir, ayaqlarını yerə döyəcləyir, fincanları bir-birinə vurur və ev sakinlərini yuxudan məhrum edirdi.

Azərbaycandilli oxucunun yaddaşında ona yaxın görünən obrazlardan biri hal anasıdır. Hər ikisi qadın şəklində düşünülən, evin içinə və insanın ən müdafiəsiz anlarına bağlanan demonik varlıqlardır. Lakin onları eyniləşdirmək doğru olmaz. Hal anasının əsas sahəsi doğuşdur o, zahı qadına və yeni doğulmuş körpəyə təhlükə yaradan varlıq kimi tanınır. Kikimora isə bütöv evin gündəlik həyatına, məişətinə və nizamına müdaxilə edir. Birində təhlükə doğuş otağında, digərində sobanın arxasında gizlənir.

Kikimoranın adında da həmin gecə qorxusunun izi görünür. Sözün ilk hissəsinin mənşəyi mübahisəlidir; quş səsi, əyrilik və başqa qədim köklərlə bağlı fərqli ehtimallar mövcuddur. İkinci hissə — “mora” isə slavyan dillərində pis yuxu, gecə ruhu və insanı yuxuda sıxan varlıq anlayışları ilə əlaqələndirilir. İngiliscə “nightmare” sözündəki “mare” də həmin qədim mifoloji söz dairəsinə bağlanır. Bu yaxınlıq Kikimoranın birbaşa yuxu iflicindən yarandığını sübut etmir; sadəcə onun adındakı kabus qatını gücləndirir.

Ancaq Kikimora yalnız gecə görünən kölgə deyildi. O, yaşadığı evin tarixini də özü ilə daşıyırdı.

İnsanın yaşadığı ev təhlükəsizliyin rəmzi sayılır. Divarlar çöldəki soyuğu, heyvanı, oğrunu və yad adamı içəri buraxmamaq üçün tikilir. Kikimora rəvayətləri bu təsəllini dağıdır. Çünki bəla qapıdan girmir; ev tikilərkən onun içinə yerləşdirilir.

Maksimovun topladığı rəvayətlərdə ustaların qisası həm sehrli, həm də tamamilə praktik ola bilərdi. Bəzən divara şübhəli əşya qoyulur, bəzən küləyin uğultusunu insan və ya heyvan səsinə çevirən şüşə boğazları gizlədilir, bəzən sobaya elə qurğu yerləşdirilirdi ki, qızanda inildəsin. Evin sahibi səsi eşidir, səbəbini tapa bilmir və yaşadığı yerə ruhun yerləşdirildiyinə inanırdı.

Burada folklorla ustanın peşə biliyi birləşir. Evi tikən adam onun zəif yerini hamıdan yaxşı tanıyır. Hansı taxtanın gecə cırıldayacağını, küləyin hansı boşluqda fitə çevriləcəyini, sobanın hansı yerindən uğultu gələcəyini bilir. Ev sahibi ustanın pulunu kəsə bilər, amma usta həmin evin səsini idarə edə bilər. Peşəkar bilik beləcə sehrə çevrilir. Usta bir ruh yaratmır. Səs yaradır.

Səs isə qalanını insanların qorxusuna həvalə edir. Evdə yaşayan ailə Kikimoranın mövcudluğuna inanandan sonra onun həqiqətən olub-olmaması əvvəlki əhəmiyyətini itirir. Gecə eşidilən hər cırıltı yeni dəlilə, yerindən tərpənən hər əşya ruhun növbəti hərəkətinə çevrilir.

Bəzən isə ruhu evə gətirən usta yox, tikilinin altındakı torpaq sayılırdı. Evin intihar etmiş, öldürülmüş və ya dini qaydada dəfn olunmamış adamın məzarı üzərində qurulması Kikimoranın meydana çıxması ilə əlaqələndirilirdi. Başqa inanclarda xaç suyuna salınmadan ölən körpələr, ölü doğulan və vaxtından əvvəl ölən uşaqlar, eləcə də valideyn qarğışına tuş gələnlər Kikimoraya çevrilə bilərdi.

Bunlar folklorşünaslıqda “natamam” və ya “narahat” ölülər dairəsinə daxil edilir həyatdan qəbul olunmuş qaydada ayrılmadığı düşünülən, buna görə də o biri dünyaya tam keçə bilməyən ruhlar.

Bu halda divarın içindən gələn səs həmin evdə baş vermiş hadisədən yox, ev tikilməzdən əvvəl torpağın altında basdırılmış keçmişdən gəlir. Kikimora rəvayətlərinin gücü də buradadır ev yalnız otaqlardan və divarlardan ibarət deyil. Onun altında torpaq, torpağın altında qəbir, divarın içində isə ustanın gizlətdiyi əşya var. İnsan yalnız öz evində deyil, özündən əvvəl baş verənlərin üstündə yaşayır.

SAPI DEYİL, TALEYİ DOLAŞDIRAN RUH

Kikimoranın ən tanınmış məşğuliyyəti ip əyirməkdir. Gecələr cəhrənin yanına keçir, qadının yarımçıq qoyduğu yunu götürür, sapı fırladırdı. Ancaq ondan hazır parça gözləmək olmazdı. Rus atalar sözündə deyildiyi kimi, Kikimora əyirsə də, ondan köynək çıxmırdı. Sapı dolaşdırır, yunu korlayır, başlanmış işi yararsız hala salırdı. Onun cəhrə arxasında görünməsi isə evdə ölümün yaxınlaşmasının əlaməti sayıla bilərdi.

Əyirmə qədim mədəniyyətlərdə sadəcə məişət işi olmayıb. Sap insan ömrünə, cəhrə dünyaya, əyirən qadın isə taleyi idarə edən qüvvəyə çevrilib. Müxtəlif Avropa inanclarında qadın cildindəki mifoloji varlıqlar əyirməyə nəzarət edir, qadağan olunmuş vaxtda işləyən və ya öz vəzifəsini yerinə yetirməyən qadınları cəzalandırırdı. Kikimora da yalnız ipliyi yox, evin zamanını dolaşdırır dünən baş verən hadisə bu gün divardan gələn səs kimi qayıdır, haqqı ödənməyən ustanın qəzəbi illərlə evdə yaşayır. Onun öz varlığında da keçmişlə indi bir-birindən ayrılmır. Sapın başlanğıcı ilə sonu dolaşdığı kimi, ölülərlə dirilər, səbəblə nəticə, həqiqi səslə xəyali ruh da bir-birinə qarışır.

Kikimora bütün rəvayətlərdə kor-koranə dağıdıcı varlıq sayılmırdı. Bəzi yozumlarda o, səliqəsiz və tənbəl ev sahibəsini cəzalandıran, ev qaydasındadırsa sakit qalan sərt məişət gözətçisidir. Bu xüsusiyyət onu Domovoy adlı başqa slavyan ev ruhuna yaxınlaşdırır.

Ancaq həmin nizamın kimin üzərinə qoyulduğu diqqətdən qaçmır. Uşağın sakitliyi, yeməyin hazırlanması, yunun əyirilməsi və evin təmizliyi qadının məsuliyyəti hesab edilirdi. Kikimora da əsasən qadının işini yoxlayır, onu qorxudur və cəzalandırır. Buna görə o, yalnız qorxu məxluqu deyil, qadın əməyinə nəzarət edən görünməz ictimai qaydanın folklordakı bədənidir.

Bu məqam Kikimoranı qədim slavyan ilahəsi Mokoşla əlaqələndirən hipotezi maraqlı edir. Mokoş su, torpaq, məhsuldarlıq və qadın məişəti ilə bağlanır. XIX əsrin Şimali Rusiya qeydlərində gecələr əyirən Mokuşa və Mokoşa adlı qadın ruhlarına rast gəlinməsi bəzi tədqiqatçıları Kikimoranı qədim ilahənin demonlaşdırılmış kölgəsi kimi yozmağa gətirib. Ancaq bu, sübut olunmuş tarixi ardıcıllıq deyil; ad və funksiyalar arasındakı yaxınlığa əsaslanan mübahisəli rekonstruksiyadır.

Hipotez doğru olarsa, qəribə çevrilmə baş verib bir zamanlar qadın əməyini və məhsuldarlığı qoruyan qüvvə sonrakı əsrlərdə qadının işini korlayan, onu qorxudan və cəzalandıran eybəcər ruha çevrilib.

İlahə yox olmayıb. Sadəcə evin ən qaranlıq küncünə endirilib. Kikimoranın hakimiyyəti cəhrənin yanında bitmirdi. Gecələr hinə girdiyinə, toyuqları qorxutduğun, boğduğuna və lələklərini yolduğuna da inanılırdı. Buna qarşı hinə “toyuq tanrısı” adlanan qoruyucu əşya asılırdı. Bu, çox vaxt ortasında təbii dəlik olan daş idi; sınıq saxsı qabın boğazı, dibi olmayan küp və köhnə çarıq da eyni məqsədlə işlədilə bilərdi.

Voloqda bölgəsində həmin deşikli daşın özünə “təkgöz Kikimora” deyilməsi folklorun ən gözəl paradokslarından biridir bir Kikimora obrazı başqa Kikimoranın zərərindən qoruyurdu. Bəzi inanclarda toyuqlar həmin daş vasitəsilə Kikimoranın himayəsinə verilmiş hesab edilir, bundan sonra ruhun onlara zərər vura bilməyəcəyi düşünülürdü.

Bəlkə də burada məntiqsizlik yoxdur. Folklorda təhlükəni uzaqlaşdırmağın yollarından biri onu öz surəti ilə üz-üzə qoymaqdır. Gözmuncuğu gözdən, maska ruhdan, təkgöz daş isə Kikimoradan qoruyur. İnsan qorxunun adını bildikdən sonra onun kiçik surətini düzəldib qapıdan asa bilir.

EVİN RUHU BATAQLIQ CANAVARINA ÇEVRİLƏNDƏ

Kikimora ənənəvi rəvayətlərin çoxunda evin içində yaşayan ruhdur. Sonrakı dövrlərdə isə bataqlıqda dolaşan, mamır və su bitkiləri ilə örtülən qarı obrazı güclənib. Müasir populyar mədəniyyətdə, xüsusilə “The Witcher” dünyasında qadın ev ruhu çoxayaqlı, həşərəyəbənzər bataqlıq canavarına çevrilib. Bataqlıqla əlaqə folklorun sonrakı qatlarından gəlsə də, məxluqun görünüşü və mahiyyəti əsaslı şəkildə dəyişdirilib.

Bu dəyişmə təkcə zahiri dizayn məsələsi deyil. Evin içində yaşayan Kikimora mənəvi və sosial səbəblərə bağlı idi. Ödənilməyən haqq, qadının üzərinə qoyulan əmək yükü, düzgün dəfn edilməyən ölü və pozulmuş ailə nizamı. Bataqlıq canavarı isə sadəcə öldürüləcək düşməndir.

Köhnə Kikimora ilə döyüşmək çətin idi. Çünki onu məğlub etmək üçün əvvəlcə evin niyə “kikimoralı” olduğunu tapmaq lazım gəlirdi. Müasir canavarla döyüşmək daha asandır; qılınc kifayətdir.

Kikimoranın bundan fərqli, daha incə çevrilməsi musiqidə baş verib. Rus bəstəkarı Anatoli Lyadov 1909-cu ildə “Kikimora” adlı simfonik poema yazıb. Əsərin proqramında Kikimora sehrbazın yanında, büllur beşikdə böyüyür. Sehrbazın pişiyi ona qədim dövrlər və uzaq ölkələr haqqında nağıllar danışır. Onun yetişməsi yeddi il çəkir; başı yüksükdən, bədəni saman çöpündən böyük olmur. Gecədən səhərə qədər kətan əyir və dünya üçün pislik hazırlayır.

Lyadov obrazın səslərini də musiqidə qoruyub. Büllur beşik selestanın parıltılı səsi ilə, Kikimoranın qaçışı isə ksilofonun quru və sürətli zərbələri ilə verilir. Xalqın gecə sobanın arxasından eşitdiyi cırıltılar beləcə orkestrin içinə köçür.

Kikimora əvvəl divarda yaşayırdı, sonra bataqlığa köçürüldü, daha sonra musiqinin içinə girdi. Ancaq onun ən güclü forması yenə də ilkidir evdə heç kimin görə bilmədiyi, amma hamının eşitdiyi qadın ruhu.

Bataqlıqdan uzaq durmaq, canavarı öldürmək olar. Evin içindəki səsdən qaçmaq isə çətindir. Rəvayətə görə, sakinlər divarı söküb gizlədilmiş əşyanı tapanda onu həyətə çıxarır və yandırırdılar. Bununla səslərin kəsiləcəyinə inanılırdı. Kukla yanırdı. Divar susurdu. Ancaq onu tavan tirinin altına qoyan səbəb evdə qalırdı.