Anar Oğuz
Baltanı iynə kimi işlətməyə çalışan tənqidçi
Öz kitablarımı kütləvi şəkildə çap etdirməzdən əvvəl adətən bir nüsxə “probnik” çap etdirirəm. “Cəhənnəmin xəritəsi”ni də digər kitablarımla birlikdə çap etdirmişdim və düşündüm ki, bir nüsxəsini Anar Oğuza öz əlimlə aparıb bağışlayım. Çünki son vaxtlar Anar Oğuz ədəbi mühitdə sərt tənqidləri ilə görünür. Bu cür tənqidin olmasını mən ümumilikdə faydalı hesab edirəm. Ədəbiyyat yalnız qarşılıqlı təriflə, “əla yazmısan”, “qələmin var olsun”, “eşq olsun” tipli rahat cümlələrlə irəli getmir. Bəzən mətnin cındırı çıxmalıdır ki, müəllif də öz zəif yerini görsün.
Ona görə kitabı ona verəndə gözləntim böyük idi. Açığı, məndə belə təsəvvür vardı ki, Anar Oğuz kitabı oxuyacaq, sərt, amma əsaslı tənqid yazacaq. Mən də müəllif kimi onunla razılaşmasam belə, qarşıma ciddi arqumentlər qoyulacaq. Amma yazını oxuyanda məndə başqa təəssürat yarandı: sanki tənqidçi mətni sonuna qədər izləməkdən çox, ilk səhifələrdə tutduğu bir neçə detalın üzərindən mənim haqqımda ümumi hökm çıxarmağa tələsib.
Ən böyük problem də buradan başlayır.
Anar Oğuzun yazısında əsas iddia budur ki, mən şeytandan, mələkdən, cəhənnəmdən, böyük metafizik mövzulardan yazanda zəifləyirəm, amma real səhnələrdə, məişət dialoqlarında daha yaxşı görünürəm. Bu fikir müzakirə oluna bilər. Hətta mən özüm də bilirəm ki, böyük anlayışlarla işləmək yazıçıdan daha çox texnika, daha çox intizam, daha çox səbir tələb edir. Bu mövzularda zəif yazsan, pafosa düşmək ehtimalın yüksəkdir. Burada mübahisə etmirəm.
Amma Anarın gətirdiyi nümunələr onun gəldiyi nəticəni sübut etmir.
O, bəyənmədiyi nümunə kimi taksi sürücüsü ilə fahişə səhnəsini göstərir. Bəyəndiyi nümunə kimi isə fahişə ilə “mamaroz” arasındakı dialoqu seçir. Problem ondadır ki, bu iki nümunənin hər ikisi real səhnədir. Nə birində mələk var, nə o birində. Nə birində cəhənnəm var, nə o birində. Şeytan da heç birində personaj kimi iştirak etmir. İki real məişət səhnəsini müqayisə edib sonda “ona görə mistikadan uzaq dur” nəticəsinə gəlmək məntiqi baxımdan zəifdir.
Əgər tənqidçi mənim mistik səhnələrdə zəiflədiyimi sübut etmək istəyirdisə, o zaman mistik bir səhnəni götürüb onun niyə işləmədiyini göstərməli idi. Məsələn, deməli idi ki, burada simvol səhnəni əzir, burada fikir obrazdan qabağa keçir, burada müəllif izaha qaçır, burada cəhənnəm detalı bədii məkana çevrilmir, sadəcə dekor kimi qalır. Bu cür tənqid mənə maraqlı olardı. Amma iki real səhnəni qarşılaşdırıb “sən realdan yaz” demək tənqid yox, zövq diktəsidir.
Üstəlik, həmin iki səhnə arasında başqa, daha sadə bir fərq var: zaman fərqi.
Anarın bəyənmədiyi taksi səhnəsini yazanda mənim 21 yaşım vardı. Bəyəndiyi fahişə-polis xəttini isə 26 yaşımda yazmışam. Bu beş il ərzində insanın dili də dəyişir, düşüncəsi də, səhnə qurmaq bacarığı da, dialoqa münasibəti də. Soruşmaq lazımdır: burada inkişaf varmı? Müəllif nəyi öyrənib? Nədən uzaqlaşıb? Nəyə yaxınlaşıb?
Mən öz əvvəlki mətnlərimi toxunulmaz abidə kimi təqdim etmirəm. Əksinə, bilirəm ki, o mətnlərin içində xam yerlər də var, artıq pafos da var, romantik sadəlövhlük də var, bəzən serializm səhnə həlli də var. Bunu görmək üçün Anar Oğuz olmağa ehtiyac yoxdur. Amma tənqidçinin işi sadəcə zəif yeri tapıb müəllifin başına çırpmaq deyil. Tənqidçi həmin zəif yerin səbəbini dəqiq göstərməlidir. Balta ilə vurmaq asandır. Çətin olan baltanı iynə kimi işlətməkdir.
Mətnin başqa bir problemli tərəfi mənim oxucularım haqqında yazılanlardır. Anar Oğuz 30 minlik WhatsApp auditoriyamı “boş-bekar adamlar” kimi təqdim edir. Bu, tənqid deyil, manipulyasiyadır. Müəllifi tənqid etmək ayrı şeydir, onu oxuyan adamları alçaltmaq ayrı. Bir insan gündəlik bir mətni izləyirsə, bu hələ onun boş-bekar olması demək deyil. O mətn yaxşı da ola bilər, pis də. Oxucu sadəlövh də ola bilər, zövqlü də. Amma tənqidçi oxucunu utandırmaq yolu ilə müəllifi zəiflətməyə çalışırsa, bu artıq ədəbi arqument deyil.
Bu məntiqi davam etdirsək, hər dəfə Anar Oğuzun növbəti “ədəbi edamını” izləyənlərə də eyni sözü demək olar. Amma mən bunu deməzdim. Çünki oxucuya yuxarıdan aşağı baxmaqla ədəbiyyat qurulmur. Oxucunu ələ salmaq tənqidçinin ağıllı olduğunu göstərmir; sadəcə onun öz hökmünə aludə olduğunu göstərir.
Yazının ən uğurlu tapıntısı, etiraf edim ki, başlıqdır: “Votsap çapkını”. Bu ifadə publisistik baxımdan işləyir, diqqət çəkir, adamı oxumağa məcbur edir. Amma eyni zamanda natəmiz fənddir. Çünki hələ tənqid başlamamışdan müəllifin niyyəti haqqında hökm verilir. Guya mən bu mətnləri romantik qızların qəlbini oğurlamaq üçün yazıram. Bu, artıq mətn analizi deyil, motiv oxumaqdır.
Müəllifin niyyətini sübut etmədən ona niyyət yükləmək asandır. “Bu adam fəlsəfi suallar qoymur, qızların xoşuna gəlmək istəyir”, “bu adam mifoloji sistem qurmur, WhatsApp-da romantik obraz yaradır”, “bu adam yazmır, özünü modern zamanın sonuncu romantiki kimi təqdim edir” — bunlar yazının içindən yox, tənqidçinin qurduğu obrazdan doğan hökmlərdir. Tənqidçi əvvəl müəllifi karikaturaya çevirir, sonra həmin karikaturanı döyür.
Serial adlarının, Qaraqan müqayisəsinin yazıya gətirilməsi də eyni mexanizmlə işləyir. “Bez Bebek”, “Sihirli Annem”, “Selena”, “Yalı çapkını”, Qaraqanın “A” romanı — bu adları ard-arda düzməklə oxucuda əvvəlcədən müəyyən assosiasiya yaradılır: guya bu kitabın dünyası aşağı səviyyəli serial estetikası ilə eyni yerdən qidalanır. Əgər belədirsə, bunu sübut etmək lazımdır. Səhnə quruluşu ilə, dil ilə, obrazların hərəkəti ilə, konfliktin qurulması ilə göstərmək lazımdır. Sadəcə adları sadalamaqla tənqid yaranmır; yalnız istehza yaranır.
Futbol məsələsinə gəlincə, Anar Oğuzun burada dediyi bir fikir maraqlıdır: mənim futbol hakimliyi təcrübəmdən yazmağım oxucu üçün doğrudan da maraqlı ola bilər. Bunu qəbul edirəm. Futbol dünyası, hakimlik, meydanın içində və kənarında baş verənlər, gərginliklər, haqsızlıq hissi, qərar vermək yükü — bunların hamısı ədəbiyyat üçün materialdır. Bəlkə də bir gün bu mövzulara daha geniş qayıdacağam.
Amma müəllifin bioqrafiyası onun həbsxanası deyil. Futbol hakimi yalnız futboldan yazmalı deyil. Həkim yalnız xəstəxanadan, müəllim yalnız məktəbdən, hərbçi yalnız səngərdən yazmalı deyil. Yazıçı öz təcrübəsindən də yaza bilər, öz qorxularından da, öz miflərindən də, öz uydurduğu dünyadan da. Mənə “sən şeytandan, mələkdən, cəhənnəmdən yazma, futboldan yaz” demək tənqidçinin tövsiyəsi ola bilər, amma ədəbi qanun deyil.
Bütün bunlara baxmayaraq, Anar Oğuzun yazısından özüm üçün nəticə çıxarmadığımı demək də doğru olmaz. Əksinə, bir nəticə mənə aydın oldu: “Cəhənnəmin xəritəsi”nin strukturu risklidir. Hər bölümdə ayrı bir hekayə açıb, sonra onları sonda birləşdirmək oxucudan səbir tələb edir. İlk hekayələr kitabın bütün mexanizmini dərhal göstərmirsə, bəzi oxucular tələsik hökm verə bilər. Bu, təkcə oxucunun səbirsizliyi deyil, həm də müəllifin məsuliyyətidir. Əgər struktur mürəkkəbdirsə, onun ilk səhifələrdə yaratdığı vəd də güclü olmalıdır.
Bu mənada tənqid mənə bir şeyi xatırlatdı: hər səhnə öz-özlüyündə yaşamalıdır. Oxucuya “sən axıra qədər gözlə, sonra başa düşəcəksən” demək bəzən işləmir. Romanın sonundakı düyün nə qədər maraqlı olsa da, ilk fəsillər oxucunu itirirsə, bu da müəllifin düşünməli olduğu məsələdir. Mən bu hissəni qəbul edirəm.
Mən Anar Oğuzun başlatdığı sərt tənqid xəttinin əleyhinə deyiləm. Əksinə, bizim ədəbi mühitdə buna ehtiyac var. Gənc müəlliflər bir-birini oxumalı, tənqid etməli, mətnin zəif yerini göstərməlidir. Hər yazıya “əla”, hər kitaba “möhtəşəm”, hər müəllifə “sənətkar” deməklə ədəbiyyat yaranmır. Bəzən kimsə çıxıb narahat cümləni deməlidir.
Sadəcə həmin narahat cümlə dəqiq olmalıdır. Şəxsi istehza arqumentin yerini tutmamalıdır. Müəllifin oxucusu alçaldılmamalıdır. Bir neçə səhifəlik təəssürat bütün kitabın hökmü kimi təqdim edilməməlidir. Tənqidçi baltanı götürəndə ən azı haraya vurduğunu bilməlidir. Yoxsa balta iynə işi görmür, sadəcə masanı dağıdır.
Mən bu yazıya görə Anar Oğuza təşəkkür də edirəm, etiraz da. Təşəkkür edirəm, çünki bu cür yazılar mühiti hərəkətə gətirir. Etiraz edirəm, çünki hərəkət yaratmaqla dəqiq olmaq eyni şey deyil. Sərtlik tənqidin gücü ola bilər, amma sərtliyin arxasında arqument yoxdursa, o güc tezliklə səs-küyə çevrilir.
“Cəhənnəmin xəritəsi”nin sonunda Şeytan içindəki yazıçını tapır və onu oxucunun qarşısına çıxarır. Mən də istərdim ki, tənqidçi öz yazısının içindəki tənqidçini tapsın. Çünki mətnə balta ilə girmək olar, amma ədəbiyyatın damarını tapmaq üçün bəzən iynə də lazımdır.
Şərhlər (31)