Anar Oğuz

Baltanı iynə kimi işlətməyə çalışan tənqidçi

Öz kitablarımı kütləvi şəkildə çap etdirməzdən qabaq hər zaman "probnik" kimi bir nüsxəsini çap etdirirəm. Dedim, digər kitablarımı çap etdirmişkən bir nüsxə "Cəhənnəmin xəritəsi" kitabımı da çap etdirim, Anar Oğuza aparıb öz əllərimlə bağışlayım. Son günlərdə Anar Oğuz ədəbi cameənin cəlladı kimi tanınır. Saffaridən fərqi olaraq şəxsləri deyil, oxuduğu kitabları yıxıb sürüyür. Mənə görə bu proses daha faydalıdır, amma düzgün yerinə yetirildiyi zaman öz effektini daha yaxşı göstərir.

​Beləcə, kitabı çap etmişkən işlədiyi kofe-şopa yaxınlaşaraq öz cəlladıma baltanı özüm hədiyyə etdim. Gözləntilərim, həqiqətən, çox yüksək idi, düşünürdüm ki, yəqin, sırada çox adam var, mənə çatması bir neçə ay çəkər. Demə, Anar Oğuz 12 kitabımın olduğunu eşidəndə təəccüblənib, öz-özünə deyib: "Necə yəni, bu adam 12 kitab yazıbsa, mən də onun kitabını 12 saat keçməmiş bitirməliyəm". Amma çox təəssüf ki, cəmi 12 dəqiqəyə yazılmış bir tənqidlə qarşılaşdım. And içərəm, amma sübut edə bilmərəm ki, Anarımız kitabın ilk bir neçə bölümünü oxuyub, sonlarına çatmağa güc və əmək sərf etməyib. Düşünüb ki, vəssalam, bir neçə səhifə oxudum, bəs edər. Mən ondan daha dərin və sərt arqumentlər gözləyirdim. Əvəzində isə ilk səhifələrdəki bir neçə detala irad bildirməklə kifayətlənib.

Tənqiddəki ən böyük məntiqi çöküş Anarın gətirdiyi nümunələrlə öz arqumentini çürütməsidir. İddia edir ki, mistikadan yaza bilmirəm, amma real səhnələrim yaxşıdır. Sübut kimi isə mənim iki fərqli real məişət səhnəmi müqayisə edir! Bəyənmədiyi nümunə taksi sürücüsüdür, bəyəndiyi isə polis. Kimsə bu tənqidçiyə başa salsın ki, bu səhnələrin hansında mələk, şeytan və ya cəhənnəm var? İki tamamilə reallıqdan ibarət dialoqu müqayisə edib yekunda “ona görə də mistikadan uzaq dur” qənaətinə gəlmək sadəcə oxuduğunu dərk etməməkdir. Görünür, Anar üçün taksidəki fahişə də kosmik bir alleqoriyadır.

​Həmin iki səhnə arasındakı uçurumun əsl səbəbini mən deyim. Bəyənilməyən o birinci taksi səhnəsini yazanda mənim 21 yaşım vardı. Təriflənən ikinci (fahişə və polis) dialoqunu isə 26 yaşımda yazmışam. Bunun başqa heç bir "mistik" açıqlaması yoxdur: sadəcə olaraq illər keçdikcə düşüncələrim formalaşıb, qələmim itiləşib. Tənqidçinin fərqli dövrlərdə yazılmış mətnləri eyni tərəziyə qoyub sonda "sən mistika yaza bilmirsən, ancaq reallıq yaz" tələbi irəli sürməsi isə bir növ mətbəx şıltaqlığıdır. Bu, sadəcə olaraq "mən ancaq dolma sevirəm, mənə dolma ver" deməkdir. İtalyan restoranına da getsə, gürcü restoranında da otursa, tələb dəyişməzdir: "Mənimki dolmadır, doldur, ver..."

​Əslində, bu yazıya sadəcə təşəkkür edib keçə bilərdim. Amma Anarın 30 minlik oxucu kütləmi "boş-bekar" adlandırması məqsədyönlü bir manipulyasiyadır. İstəyir ki, məni oxuyan adam özünü bəsit işə vaxt ayıran birisi kimi hiss edib məndən uzaqlaşsın. Bu məntiqə əsasən, hər dəfə bir yazarın edamını izləyən sənin oxucuların da "bekar" sayılmalıdır. Ancaq mən sənin kütləni belə dəyərsizləşdirməzdim. Diqqət və reaksiya toplamaq üçün oxucuya yuxarıdan aşağı baxmağa ehtiyac yoxdur; sadəcə adımı çək, onsuz da hamısı gələcək.

​Tənqiddəki yeganə uğurlu tapıntı isə yazıya qoyulan addır: "Votsap çapkını". Anar bu ifadə ilə əsərdəki fəlsəfi axtarışları və mifiki realizmi qəsdən görməzliyə vurub. Hər şeyi "romantik qızların qəlbini oğurlamaq" səviyyəsinə endirməklə, əslində, yazar ciddiyyətimi zərbə altında qoymağa və məni oxucuya "ucuz şöhrət axtaran bir adam" kimi sırımağa çalışıb. Yazıda “Bez Bebek”, “Sihirli Annem” kimi serialların adlarını çəkməsi də təsadüfi deyil. O mənim qurduğum mifiki reallığı ən primitiv uşaq serialları ilə eyniləşdirərək əsərin intellektual çəkisini açıq istehza ilə məhv etməyə çalışır. "Darts" oyununun adını dəyişib "serializm" qoyub, oxu əlinə alır və hədəfə dəyən kimi deyir ki, yes, bu da serializm janrı imiş, bütün kitabı oxumağıma gərək yoxdur. İş burasındadır ki, əlindəki oxla hədəf arasındakı məsafə əlinin tabloya çatacağı qədər yaxındır. O, tənqidləri üçün sadəcə olaraq güc və enerji sərf etmir.

Məncə, Anar Oğuz da Vüqar Van kimi düşünür ki, dənizin duzlu olduğunu bilmək üçün bütün dənizi içməyə ehtiyac yoxdur. Halbuki bunun özü də çox kasad və formalaşmamış məntiqi analizin göstəricisidir. Çünki ədəbiyyat, xüsusən də, mürəkkəb strukturla yazılmış bir roman dəniz suyu kimi hər damlasında eyni dadı verə bilməz. Dənizin səthi duzlu ola bilər, amma onun dibindəki burulğanları, qaranlıq sirləri və fırtınadan sonra batan gəmiləri görmək üçün gərək ən dərinə qədər baş vurasan. Bir romanın sadəcə ilk fəsillərini – dənizin üst qatını – dadıb "bu su duzludur, vəssalam" deyərək kənara atmaq, mətnin arxitekturasını, xüsusən də, sonda bütün xətlərin kəsişdiyi o böyük düyünü qaçırmaq deməkdir. Bir kitabı tənqid etmək üçün ondan kiçik bir spoiler verib "əlimdə PDF-i yoxdur deyə hamısını bura yaza bilmirəm" bəhanəsinə sığınmağa gərək yoxdur. Ümumilikdə götürəndə isə, Anar Oğuzun bu sferada tənqidçi kimi dərinləşməsi üçün əlindəki kitabların dibinə qədər enməsi şərtdir. Məni 12 kitab yazmaqda ittiham edir, amma məndə elə təəssürat yarandı ki, özü hər oxuduğu kitabın 12-ci səhifəsinə çatmadan "bunu da bitirdim" deyir.

​Qaraqan adını çəkərək xal qazanmağa çalışmaq da kütləyə işləmək üçün bu cameədə uğurlu gedişdir. Məni tanımayan insanlar təxəllüslərimizdəki bənzərliklərə görə məni onun kölgəsində qoymağa çalışa bilərlər. "Cəhənnəmin xəritəsi"ndə söhbətin Şeytandan getdiyini biləndə bir çox oxucudan "Hüseyn Cavidin İblis əsərindən köçürmüsünüz?" tipli çoxlu suallar eşitmişdim, amma əsərin "A" romanına bənzədilərək müqayisə edilməsi mənə tamamilə yersiz gəldi. Kitabların yaxından-uzaqdan heç bir əlaqəsi yoxdur. Yəqin ki, Anarın digər müəllifdən oxuduğu yeganə kitab elə "A"dır. Ümumiyyətlə, Uraqanın adını başqa bir yazıçı ilə müqayisə etmək o deməkdir ki, sən bətnə nüfuz edə bilməyib mənanı batində axtarmısan. Əks halda mən "tənqid" adlandırdığın bu yazını bu dərəcədə zəif hesab etməzdim.

​Anar Oğuz iddia edir ki, futboldan, orada olan haqsızlıqlardan yazsam, daha yaxşı olar. Nədənsə insanlar futbol hakimliyini amansız Afrika çöllərində baş saxlamaq kimi təsəvvür edirlər. Düşünürlər ki, kitab yazıramsa, yəqin, orada travmalar yaşamışam və indi o mühitdən uzaqlaşmağa çalışıram. Mənə deyirlər, sən ancaq başına gələnləri yaz. Belə maraqlıdırsa, açıb "27 yaşıma qədər" adlı kitabımı oxuya bilərsiniz. Amma əmin olun ki, haqsızlıqlarla üzləşdiyi üçün idmandan uzaqlaşan bir obrazla qarşılaşmayacaqsınız. "Niyə futbol hakimi olmuşam?" sualının cavabı isə çox sadədir. Atam futbol hakimi olub, məndən də olsa-olsa ən yaxşı halda hakimiyyətdən imtina edən bir "Budda" olar – yəni hakimliyi qoyub öz dünyasını qurmağın arxasınca gedən adam.

​Bütün bunlara baxmayaraq, bu tənqid adlandırılan yazıdan çıxartdığım nəticə də az olmadı. Başa düşdüm ki, hər bölümdən bir ortaya hekayə atıb sonda onları birləşdirmək kifayət qədər riskli struktur imiş. Görünür, səbirsiz oxucular və ilk sərçə hekayəsindəcə tələm-tələsik qərar verən tənqidçilər üçün bu strukturu həzm etmək asan deyil; beyinləri "error" verir və kitabı yarımçıq saxlayıb kənara atırlar.

​Tənqidi nə qədər uğursuz adlandırsam da, Anar Oğuzun başlatdığı bu ədəbi axının tərəfindəyəm. Gənc yazıçılar bir-birlərinin yazdıqlarını oxumurlar, oxuyub tənqid etsələr belə, özlərini kübar bir aristokrat kimi təqdim etməyə çalışaraq sadəcə təşəkkür etməklə kifayətlənirlər. Bunun özü o deməkdir ki, sən ədəbi cameədə "trigger" yaratmağa çalışmırsan. Anar Oğuza bu hərəkatı başlatdığı üçün öz təşəkkürlərimi bildirirəm, amma, məncə, oxuduğu əsərlərə qarşı bir az daha səbirli və sərt arqumentli olmalıdır.

​Mən nəyə görə bu qədər rahatam? Çünki kitabın sonunda Şeytan içindəki yazıçını tapır, o yazıçının cındırını çıxarıb parçalayaraq oxucuların qarşısında ağ yuyub qara sərir və deyir: "Mən danışdım, bir az da sən danış, de görək kimsən..."