1 Mart — Ümumdünya Mülki Müdafiə Günü

Təhlükə çox vaxt qapını döymür. Gələcəyini demir, xəbər göndərmir, insana hazırlaşmaq üçün əlavə vaxt tanımır. Bir an əvvəl şəhər öz adi ritmində yaşayır: məktəbdə dərs gedir, evdə çay süzülür, yolda insanlar işə tələsir. Bir an sonra isə həyəcan siqnalı səslənir və bütün gündəlik rahatlıq bir sualın qarşısında dayanır: biz nə etməli olduğumuzu bilirikmi?

Mülki müdafiənin mahiyyəti bu sualın cavabında gizlidir. Çünki fövqəladə hal zamanı insanı yalnız texnika, güc və cəsarət xilas etmir. Bəzən həyatla ölüm arasındakı məsafə çox sadə biliklər qədər olur: çıxış yolunu tanımaq, təxliyə qaydasını bilmək, yanğın zamanı liftə minməmək, zəlzələ anında pəncərədən uzaq dayanmaq, ilk tibbi yardım göstərməyi bacarmaq, ən əsası isə təşvişə düşməmək.

1 Mart — Ümumdünya Mülki Müdafiə Günü məhz bu hazırlıq mədəniyyətini xatırladan gündür. Bu tarix dünyada mülki müdafiə xidmətlərinin, xilasetmə qurumlarının və fövqəladə hallara hazırlıq sistemlərinin əhəmiyyətini önə çıxarmaq üçün qeyd olunur. Beynəlxalq Mülki Müdafiə Təşkilatının — ICDO-nun tarixi 1931-ci ildə fransız həkimi Georges Saint-Paulun Parisdə “Geneva Zones” Assosiasiyasını yaratması ilə başlanır. Onun əsas düşüncəsi müharibə və təhlükə zamanı mülki əhalinin, xüsusilə qadınların, uşaqların, yaşlıların və köməyə ehtiyacı olan insanların qoruna biləcəyi təhlükəsiz zonalar yaratmaq idi.

Sonralar bu ideya daha geniş beynəlxalq quruma çevrildi. ICDO-nun Konstitusiyası 1 mart 1972-ci ildə qüvvəyə mindi və təşkilata hökumətlərarası status verdi. Buna görə 1 Mart yalnız təqvimdə qeyd edilən bir gün deyil; mülki əhalinin qorunması ideyasının beynəlxalq səviyyədə təşkilatlanmış formaya keçdiyi tarixi xatırladır.

Mülki müdafiə yalnız fəlakət baş verəndən sonra görülən iş deyil. Əsl mülki müdafiə fəlakətdən əvvəl başlayır. Risklərin müəyyənləşdirilməsi, erkən xəbərdarlıq sistemləri, təxliyə planları, sığınacaqlar, yanğın təhlükəsizliyi, xilasetmə hazırlığı, tibbi yardım və əhalinin maarifləndirilməsi bu sistemin əsas dayaqlarıdır. ICDO-nun öz missiyasında da mülki müdafiənin məqsədi insanların, əmlakın və ətraf mühitin təbii və insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan fəlakətlərdən qorunmasına yardım edən strukturların inkişafı kimi göstərilir.

Bu anlayışın arxasında sadə, amma həyati bir həqiqət dayanır: insan hər təhlükəni dayandıra bilməz, amma onun nəticəsini azalda bilər. Zəlzələni ləğv etmək mümkün deyil, lakin binanı daha təhlükəsiz tikmək mümkündür. Selin gəlməsinə həmişə mane olmaq olmur, amma riskli əraziləri əvvəlcədən müəyyənləşdirmək mümkündür. Yanğın hər yerdə başlaya bilər, amma insanların hara çıxacağını bilməsi faciənin miqyasını dəyişə bilər.

Ona görə mülki müdafiə yalnız dövlət qurumlarının və xilasetmə xidmətlərinin işi deyil. Bu, həm də vətəndaş davranışıdır. Məktəbdə keçirilən bir təlim, iş yerində divara vurulan təxliyə planı, binanın girişində saxlanılan yanğınsöndürən balon, uşağa öyrədilən “həyəcan siqnalı eşidəndə qaçma, müəllimi dinlə” qaydası adi görünə bilər. Amma fövqəladə anda həmin adi bilik kiminsə həyatını xilas edən əsas amilə çevrilir.

Azərbaycanda mülki müdafiə sahəsində əsas fəaliyyət Azərbaycan Respublikasının Fövqəladə Hallar Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir. Nazirliyin regional mərkəzləri tərəfindən müxtəlif təşkilatlarda, təhsil müəssisələrində və ictimai məkanlarda maarifləndirici tədbirlər, təlimlər və praktiki məşqlər keçirilir. FHN-in məlumatlarında bu cür tədbirlərin əhalinin mülki müdafiə sahəsində bilik və bacarıqlarının artırılmasına, təhlükəsiz davranış qaydalarının izahına və fövqəladə hallara hazırlığın gücləndirilməsinə xidmət etdiyi bildirilir.

2026-cı ildə də Azərbaycan 1 Mart — Ümumdünya Mülki Müdafiə Günü ilə bağlı ölkə üzrə maarifləndirmə və hazırlıq tədbirləri keçirib. ICDO-nun məlumatına görə, həmin tədbirlər “Dayanıqlı və davamlı gələcək üçün ətraf mühit risklərinin idarə olunması” mövzusu ətrafında təşkil edilib. Proqram çərçivəsində sərgilər, konfranslar, açıq dərslər, təlimlər və praktiki məşqlər keçirilib; iştirakçılara fövqəladə hallarda davranış qaydaları, ilk yardım, fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə və mülki müdafiə avadanlıqları barədə məlumat verilib.

Bu tədbirlərin əhəmiyyəti yalnız rəsmi hesabatlarda görünmür. Onların əsl mənası təhlükə anında üzə çıxır. Həyəcan siqnalı veriləndə şagirdlərin hansı qapıdan çıxacağını bilməsi, müəllimin panika yaratmadan sinfi yönləndirməsi, işçinin yanğınsöndürən balondan istifadə etməyi bacarması, qonşunun yaşlı insanı binadan çıxarmağa kömək etməsi — bütün bunlar mülki müdafiənin canlı tərəfidir.

Bu gün dünya əvvəlkindən daha mürəkkəb risklərlə üzləşir. İqlim dəyişikliyi, sürətli şəhərləşmə, sənaye obyektlərinin artması, texnoloji qəzalar, meşə yanğınları, daşqınlar və digər fövqəladə hallar təhlükəsizlik anlayışını daha geniş düşünməyi tələb edir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Fəlakət Risklərinin Azaldılması üzrə Ofisinin — UNDRR-in Sendai Çərçivə Sənədi də yeni və mövcud fəlakət risklərinin azaldılmasını, riskin daha yaxşı anlaşılmasını, idarəetmənin gücləndirilməsini, dayanıqlığa sərmayə qoyulmasını və effektiv cavab hazırlığını əsas prioritetlər kimi müəyyən edir.

Mülki müdafiə insana bir şeyi öyrədir: təhlükə qarşısında ən böyük zəiflik bilməməkdir. Panika çox vaxt hadisənin özündən az təhlükəli olmur. İnsan nə edəcəyini bilməyəndə yanlış istiqamətə qaçır, çıxışları bağlayır, sıxlıq yaradır, başqalarını da təhlükəyə salır. Amma əvvəlcədən öyrədilmiş davranış qaydası həmin qarışıqlığı azaldır.

Buna görə 1 Mart yalnız xilasetmə xidmətlərinin peşəkar fəaliyyətini xatırladan gün kimi qəbul edilməməlidir. Bu gün hər kəsin özünə verməli olduğu sual var: evimdə yanğın çıxsa, nə edəcəyimi bilirəmmi? Zəlzələ zamanı hara dayanmalı olduğumu öyrənmişəmmi? Ailə üzvlərimlə təcili vəziyyət planım varmı? İş yerimdə, məktəbdə və ya yaşadığım binada təxliyə çıxışlarını tanıyırammı?

Bu suallar sadə görünür. Ancaq təhlükəsizlik çox vaxt böyük şüarlardan yox, belə sadə suallara verilən doğru cavablardan başlayır.

1 Mart bizə xatırladır ki, həyat kövrəkdir. Amma insanın biliyi, hazırlığı və bir-birinə sahib çıxmaq bacarığı bu kövrəkliyi qorumağa qadirdir. Fəlakət zamanı qəhrəmanlıq yalnız alovun içinə girmək deyil; bəzən qəhrəmanlıq əvvəlcədən öyrənmək, hazır olmaq və başqasını da panikadan qorumaqdır.

Çünki fövqəladə hal gələndə vaxt soruşmur. Hazır olanla hazır olmayanı isə bir şey ayırır: bilik.