8 Mart — Beynəlxalq Qadınlar Günü: hüquq, ədalət və Azərbaycan qadınının yolu

8 Mart çox vaxt təbrik, gül və xoş sözlərlə xatırlanır. Amma bu günün tarixi yalnız bayram ovqatından ibarət deyil. Onun arxasında uzun iş saatlarına, aşağı əməkhaqqına, siyasi səssizliyə, hüquqsuzluğa və görünməyən zəhmətə qarşı illərlə davam edən mübarizə dayanır.

Beynəlxalq Qadınlar Günü qadınların cəmiyyətdə qazandığı uğurları qeyd etməklə yanaşı, hələ də tam həllini tapmamış bərabərlik məsələlərini yada salan gündür. Bu tarix bizə bir həqiqəti xatırladır: qadına verilən dəyər yalnız sözlə yox, hüquqla, imkanla, təhlükəsizliklə və ədalətli iştirakla ölçülür.

8 Martın tarixi XIX əsrin romantik əfsanələrindən daha çox XX əsrin əvvəllərində güclənən əmək və qadın hüquqları hərəkatları ilə bağlıdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məlumatına görə, Beynəlxalq Qadınlar Günü əsrin əvvəlində əmək hərəkatlarının fəaliyyəti fonunda formalaşıb və 1977-ci ildə BMT tərəfindən rəsmi şəkildə tanınıb.

Bu yolun mühüm mərhələlərindən biri 1910-cu ildə Kopenhagendə keçirilən İkinci Beynəlxalq Sosialist Qadınlar Konfransı oldu. Alman ictimai-siyasi xadimi Klara Setkin qadınların hüquqları uğrunda beynəlxalq günün təsis olunmasını təklif etdi. 1911-ci ildə Avropanın bir sıra ölkələrində ilk genişmiqyaslı Beynəlxalq Qadınlar Günü tədbirləri keçirildi. Sonrakı illərdə bu gün müxtəlif tarixlərdə qeyd olunsa da, 1917-ci ildə Petroqradda qadın fəhlələrin “Çörək və sülh” tələbi ilə küçələrə çıxması 8 Mart tarixinin simvolik gücünü daha da artırdı.

Buna görə 8 Mart yalnız zəriflik haqqında deyil. O həm də əmək, səsvermə hüququ, təhsil, təhlükəsizlik, bərabər imkan və insan ləyaqəti haqqında gündür.

2026-cı ildə bu mövzunun aktuallığı daha da güclüdür. UN Women-in 2026-cı il üçün qlobal çağırışı “Rights. Justice. Action. For ALL Women and Girls” — “Hüquqlar. Ədalət. Fəaliyyət. Bütün qadınlar və qızlar üçün” fikri üzərində qurulub. Bu çağırış qadın hüquqlarının yalnız qanun mətnlərində qalmasını yox, real həyatda işləməsini tələb edir.

Statistika da göstərir ki, bu çağırış təsadüfi deyil. UN Women-in 2026-cı il məlumatında qadınların dünyada kişilərə verilən hüquqların yalnız 64 faizinə sahib olduğu qeyd olunur. Dünya Bankının “Women, Business and the Law 2026” hesabatı da qadınların iqtisadi imkanları sahəsində tam bərabərliyin hələ heç bir ölkədə təmin olunmadığını, qadınların dünyada kişilərin hüquqlarının təxminən üçdə ikisinə malik olduğunu bildirir.

Bu rəqəmlər 8 Martın niyə yalnız təbrik günü kimi qəbul edilməməli olduğunu göstərir. Çünki qadının bayramı onun hüququndan ayrı düşünüləndə məna yarımçıq qalır. Ədalət yalnız qadına “dəyər veririk” deməklə yaranmır; ədalət onun təhsil, əmək, təhlükəsizlik, mülkiyyət, liderlik və qərarvermə imkanlarında görünməlidir.

2026-cı ildə beynəlxalq IWD platformasının “Give To Gain” — “Qazanmaq üçün ver” kampaniyası da bu fikri tamamlayır. Kampaniyanın əsas ideyası budur ki, cəmiyyət qadınlara dəstək, təhsil, imkan, görünürlük və resurs verdikcə, bunun qazancı yalnız qadınlara yox, bütövlükdə cəmiyyətə qayıdır.

Azərbaycan qadınının tarixi bu baxımdan xüsusi yer tutur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qadınlara seçmək və seçilmək hüququnun verilməsi təkcə hüquqi addım deyildi; bu, yeni qurulan dövlətin qadını cəmiyyətin bərabərhüquqlu üzvü kimi gördüyünü göstərən mühüm tarixi qərar idi. Beynəlxalq Parlamentlərarası İttifaqın məlumatına görə, Azərbaycanda qadınlar 1918-ci ildə həm səsvermə, həm də seçilmək hüququ əldə ediblər.

Bu fakt Azərbaycan tarixinin ən güclü səhifələrindən biridir. Çünki həmin dövrdə dünyanın bir çox ölkəsində qadınların siyasi hüquqları hələ tam tanınmamışdı. Azərbaycan qadını isə XX əsrin əvvəlində artıq dövlət, cəmiyyət və ictimai həyat anlayışlarının içində öz yerini almağa başlamışdı.

Müstəqil Azərbaycan dövründə də qadın hüquqları və gender bərabərliyi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi formalaşıb. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qadın və kişilərin bərabər hüquqlarını təmin edir; dövlət qadın siyasətinin gücləndirilməsi istiqamətində 1998-ci və 2000-ci illərdə mühüm qərarlar qəbul olunub.

Bu gün Azərbaycan qadını yalnız ailə və məişət çərçivəsində təsəvvür edilən obraz deyil. O, müəllimdir, həkimdir, alimdir, sahibkardır, dövlət qulluqçusudur, idmançıdır, hərbçidir, sənət adamıdır, jurnalistdir, ictimai xadimdir. Azərbaycan qadınının gücü yalnız fədakarlığında yox, həm də düşüncəsində, peşəkarlığında, iradəsində və cəmiyyətə verdiyi real töhfədə görünür.

2026-cı il 8 Martı münasibətilə Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan qadınlarına ünvanladığı təbrikdə də qadınların milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasında, ana dilinin yaşadılmasında, gənc nəslin Vətənə və milli ideallara bağlı ruhda tərbiyə olunmasında xidmətləri xüsusi vurğulanıb. Təbrikdə Azərbaycan qadınlarının təhsil, mədəniyyət, səhiyyə və elm sahələrində uğurla çalışdığı da qeyd edilib.

Amma 8 Martın dəyəri yalnız keçmişlə fəxr etməkdə deyil. Bu gün həm də gələcəyə verilən sualdır: qadınların istedadı üçün kifayət qədər meydan açırıqmı? Onların əməyini layiqincə qiymətləndiririkmi? Qız uşaqlarının təhsilinə, qadınların təhlükəsizliyinə, liderlik imkanlarına və ictimai iştirakına eyni həssaslıqla yanaşırıqmı?

Bu suallar cavabsız qalmamalıdır. Çünki qadının gücləndiyi cəmiyyət zəifləmir, əksinə, daha sağlam, daha savadlı və daha dayanıqlı olur. Qadının təhsili ailəyə, ailənin inkişafı cəmiyyətə, cəmiyyətin inkişafı isə dövlətin gələcəyinə çevrilir.

8 Mart bizə qadına yalnız bayram günü dəyər verməyi yox, onun hüququnu hər gün qorumağı xatırladır. Bu günün mənası bir dəstə güldə, bir təbrik cümləsində və ya mərasim sözlərində tamamlanmır. Onun əsl mənası qadının öz potensialını qorxmadan, maneəsiz və ləyaqətlə reallaşdıra bildiyi cəmiyyətdə ortaya çıxır.

Çünki qadına verilən imkan itki deyil, qazancdır. Qadının səsi eşidiləndə cəmiyyət daha ədalətli danışır. Qadının zəhməti görünəndə inkişaf daha dürüst olur. Qadının hüququ qorunanda isə gələcək daha möhkəm qurulur.

8 Martın ən böyük mesajı da budur: qadını təbrik etmək gözəldir, amma onu eşitmək, qorumaq və bərabər görmək daha vacibdir.